Akvaryumda üretim ve yavru bakımı: canlı doğuranlardan ağızda kuluçkaya

Akvaryum balıklarının çoğu şu yollardan biriyle ürer: yavrusunu canlı doğurur, köpükten yuva kurar, yumurtalarını bitkilerin arasına saçar, yumurtalarını taşa ya da mağaraya bırakıp başında bekler ya da yumurtalarını ağzında taşır. Hangisi olursa olsun başarının iki koşulu değişmez: yavrular yetişkinlerin ağzından korunmalı ve yumurtadan çıktıkları anda ağızlarına uygun bir yem hazır olmalıdır. Practical Fishkeeping yazarı Nathan Hill bunu açıkça söyler: üretim, olduktan sonra tepki verilen değil, önceden planlanan bir iştir. Bu rehber bu üreme biçimlerini atlastaki örnek türlerle anlatıyor, ardından üretim tankını, yavru yemlerini ve yavruların büyütülmesini ele alıyor.

Önce plan: yavrular nereye gidecek?

Planın ilk sorusu biyolojik değil, pratiktir. Practical Fishkeeping, lepistes gibi canlı doğuranların, sıradan ankistrusun, karışık renkli cüce karideslerin ve zebra çikletlerin dükkânlara satabileceklerinden çok daha fazla yavru getirildiğini, bu yüzden bunları üretip para kazanmayı beklememek gerektiğini yazar. Canlı doğuran yavrularını elden çıkarmak isteyenlere derginin önerisi, bunları olabildiğince büyütmek, tek bir renk hattıyla çalışmak ve dükkânla önceden konuşmaktır. Küçük yavrular başka bir tanka verildiğinde çoğu zaman yem olur. Yavruları büyütmek için yer, zaman ve tank yoksa yalnızca tek eşeyden balık almak en basit çözümdür.

İkinci soru balıkların hazır olup olmadığıdır. Nathan Hill, üremeden önce dişilerin dolgun, erkeklerin canlı renkli olması için birkaç hafta boyunca canlı ve dondurulmuş yemlerle zenginleştirilmiş bir beslenme önerir. Su kimyası da önemlidir: bazı türler yanlış suda hiç yumurtlamaz. Hill, her denemenin su değerleri, sıcaklık, yem ve yumurta sayısıyla birlikte not edilmesini, başarısız denemelerden ancak böyle ders çıkarılabileceğini ekler.

Üreme biçimleri bir bakışta

Biçim	Atlastan örnekler	Yavru ya da yumurta nerede?	Ebeveyn bakımı	İlk yem
Canlı doğuran	Lepistes, plati, moli, kılıçkuyruk	Dişi yavruyu canlı doğurur	Yok, yetişkinler yavruyu yer	Toz yem, artemia
Köpük yuva	Beta, cüce gurami	Yüzeydeki köpük yuvada	Erkek yuvaya bakar	İnfüzorya
Yumurta saçan	Zebra danyo, kiraz barbus	Bitkiler ve zemin arasına dağılır	Yok, yetişkinler yumurtayı yer	İnfüzorya ya da çok ince toz yem
Taş ya da mağarada bakım	Kribensis, melek balığı, ankistrus	Mağara tavanı, yaprak, taş	Bir ya da iki ebeveyn bakar	Artemia, mikro solucan
Ağızda kuluçka	Demasoni, sarı prenses	Dişinin ağzında	Dişi yaklaşık 3 hafta taşır	Artemia

Canlı doğuranlar

Lepistes, plati, moli, kılıçkuyruk ve Endler lepistesi üretimi en kolay türlerdir; asıl zorluk çoğalmayı durdurmaktır. Erkeklerde anal yüzgeç, gonopodyum denen çubuk biçimli bir çiftleşme organına dönüşmüştür. Gebe dişi, anal yüzgecin önündeki koyu "gebelik lekesinden" tanınır. Dişiler spermi depolar: Seriously Fish lepistes dişisinin erkek olmadan 6 ay ya da daha uzun süre doğurabildiğini yazar.

Doğum sıklığı ve yavru sayısı türe ve dişinin yaşına göre değişir. Practical Fishkeeping'in verdiği tipik değerler şunlar: plati yaklaşık 30 günde bir, en fazla 90 yavru; lepistes 28 günde bir, en fazla 50 yavru; kılıçkuyruk genç dişide 20, olgun dişide 80 yavru ve 40 güne uzayabilen aralıklar; moli bir doğumda 15 ile 160 arası yavru ve 48 güne varan aralıklar. Seriously Fish lepistes için gebelik süresini 4–6 hafta, yavru sayısını 5–100 olarak verir; iki kaynak arasındaki fark, dişinin boyuna ve koşullara göre değişen bir aralığı gösteriyor.

Oran da önemlidir. Nathan Hill, bir lepistes dişisinin bir düzine erkekle konduğunda tükenip ölebileceğini, her erkeğe üç dört dişi düşürüldüğünde ise strese girmeden bol yavru verildiğini yazar.

Yavruları korumak. Seriously Fish yetişkinlerin lepistes yavrularını yediğini açıkça yazar; sık bitki ve yüzen bitki örtüsü bir kısmının kurtulmasını sağlar. Hepsini büyütmek için üç seçenek var:

• Doğurma kafesi: Tankın içine asılan küçük bir kutudur; dişi içine konur, doğan yavrular bir aralıktan dişinin ulaşamadığı bölmeye geçer. Practical Fishkeeping, bazı akvaristlerin dişiyi kafeste tutmayı stresli bulduğunu ve iri moli dişileri için kafeslerin küçük kaldığını belirtir. Seriously Fish'in plati sayfası da doğurma kafeslerini ve ağlarını, yavru büyütmeye yetmeyecek kadar küçük oldukları için önermez; gebe dişiyi doğuma kadar ayrı bir tanka almayı tercih eder.
• Ağ bölme: Kafesten büyüktür; yavruların büyümeye devam edeceği ara bir çözümdür.
• Ayrı tank: En iyi seçenektir. Dişi, ince yapraklı bitkilerle doldurulmuş olgun bir tanka alınır, doğumdan sonra ana tanka döner.

Köpük yuva kuranlar

Beta, cüce gurami ve bal gurami gibi labirentli balıkların erkekleri su yüzeyinde köpükten bir yuva kurar. Seriously Fish'in beta için anlattığı süreç şöyle: erkek yuvayı yüzen bitkilerin arasında ya da geniş bir yaprağın altında kurar ve yuva bitmeden dişiyi yanına yaklaştırmaz. Çiftleşme yuvanın altında, erkeğin dişinin etrafına sarıldığı bir kucaklaşmayla olur; erkek yumurtaları toplayıp yuvaya taşır. Yumurtlamadan sonra bakımı tamamen erkek üstlenir, dişi artık sürece katılmaz.

Yumurtalar 24–48 saatte açılır, yavrular besin keseleri bitene kadar 3–4 gün daha yuvada kalır; erkek düşen yavruları toplayıp yuvaya geri tükürür. Yavrular serbest yüzmeye başlayınca erkek ilgisini kaybeder. İlk günlerde infüzorya düzeyinde çok küçük yem gerekir, ardından mikro solucan ve artemia verilir; Seriously Fish aşırı artemia verilen beta yavrularında sağlık sorunları bildirildiğini de not eder. Su değişimleri seyrek ve büyük değil, küçük ve düzenli olmalıdır.

Tankın kapağı bu grupta hayati önem taşır. Seriously Fish'e göre yavruların labirent organı, suyun hemen üstündeki ılık ve nemli hava katmanı olmadan düzgün gelişemeyebilir; bu yüzden üretim tankı en sıkı kapakla, bazı üreticilerce streç filmle kapatılır. Nathan Hill bazı labirentlilerin yavrularına önce bakıp sonra onları yiyebildiğini de hatırlatır; beta ise Seriously Fish'e göre genellikle yavrularını yemez.

Yumurta saçanlar

Zebra danyo, kiraz barbus ve çoğu tetra yumurtalarını bitkilerin arasına saçar ve bakım yapmaz; tersine, buldukları yumurtayı yerler. Seriously Fish zebra danyoyu balık üretmeye yeni başlayanlar için en iyi türlerden biri sayar ve yöntemi şöyle anlatır: küçük, loş bir kabın tabanı yumurtaların geçebileceği ama yetişkinlerin geçemeyeceği bir ağla ya da plastik çim benzeri bir örtüyle kaplanır; alternatif olarak kap java yosunu gibi ince yapraklı bitkilerle doldurulur. İyi beslenmiş, karnı yumurtayla dolu dişiler bir iki erkekle birlikte bu kaba alınır. Birkaç saatte bir az miktarda serin su eklemek ve canlı ya da dondurulmuş yem vermek yumurtlamayı tetikler. Çift genellikle ertesi sabah yumurtlar; dişinin incelmesinden anlaşılır.

Yetişkinler buldukları yumurtayı yediği için yumurtlamadan sonra, en geç birkaç gün içinde alınır. Yumurtalar sıcaklığa bağlı olarak 24–36 saatte açılır, yavrular birkaç gün sonra serbest yüzer. İlk yem, Seriously Fish'e göre paramesyum (bir tür infüzorya) ya da 5–50 mikron boyunda hazır toz yemdir; artemia ve mikro solucan yavrular büyüyünce eklenir.

Practical Fishkeeping bitki yerine yün ipten yapılmış "yumurtlama püskülü" (spawning mop) kullanmayı önerir: yüzeyi geniş olduğu için daha çok yumurta tutar, yıkanıp kurutularak temiz tutulabilir ve tekrar kullanılır. Yüzen ve batan iki tipi vardır. Üretim tanklarının çoğu zaman çıplak tutulmasının nedeni de hijyendir; yumurtalarda mantar oluşumu azalır, yumurtalar kolay görülür.

Taşa, yaprağa ya da mağaraya yumurtlayıp bakım yapanlar

Bu grupta ebeveynler yumurtayı ve yavruyu korur; Nathan Hill'e göre bu türlerde yavruları ebeveynden ayırmak çoğu zaman ölümle sonuçlanır.

Kribensis çoğu akvaristin ürettiği ilk çiklittir, çünkü topluluk tankında bile kolayca ürer. Seriously Fish en iyi çiftin, 6 ya da daha fazla gencin birlikte büyütülüp kendiliğinden eşleşmesiyle elde edileceğini yazar. Sıcaklık 24–27°C ve pH 6,5–7,0 önerilir; bu değerler yavruların eşey dağılımını dengeli tutar, çok alkali suda yavruların çoğu erkek, çok asidik suda çoğu dişi olur. Çift bir mağara seçer ya da dekorun altını kazarak kendisi açar ve 300'e kadar yumurtayı tavana ya da duvara bırakır. Dişi yumurtalarla ilgilenir, erkek bölgeyi korur. Yumurtalar 2–3 günde açılır, yavrular 7–8. günde mağaradan sürü halinde çıkar ve ilk yem olarak artemia ya da mikro solucan alır. Bu dönemde tanka başka dip balığı konmaması, yavruların kaybını azaltır.

Melek balığı yumurtalarını geniş bir yaprağa, düz bir taşa ya da cama bırakır ve yumurtaları temizleyip yüzgeçleriyle havalandırır. Ankistrus ise dar girişli bir mağarada yumurtlar ve bakımı erkek üstlenir. Practical Fishkeeping sıradan ankistrusun o kadar kolay ürediğini yazar ki dükkânlara ihtiyaçtan fazla yavru getirilir.

Ağızda kuluçka yapanlar

Malawi Gölü çikletlerinin çoğunda dişi yumurtaları ağzında taşır. Seriously Fish'in demasoni için anlattığı süreç tipiktir: erkek düz bir taşı ya da kumda kazdığı bir çukuru bölge yapar ve dişileri çağırır. Dişi yumurtalarını orada bırakır, erkek döller, dişi yumurtaları ağzına alır. Erkeğin saldırganlığını dağıtmak için bir erkeğe birkaç dişi (harem) düşen bir düzen önerilir. Dişi yumurtaları yaklaşık 3 hafta ağzında taşır, bu sürede yemek yemez ve şişkin çenesinden kolayca tanınır.

Stres bu grupta en büyük risktir: Seriously Fish strese giren dişinin yavruları erkenden tükürebildiğini ya da yutabildiğini yazar, bu yüzden dişiyi başka tanka taşımak dikkat ister. Yavrular bırakıldıkları anda artemia yiyebilecek büyüklüktedir. Demasoni yavruları çok erken yaşta birbirine saldırmaya başladığı için büyüdükçe ayrılmaları gerekebilir. Sarı prenses de aynı biçimde ürer ve kartındaki kaynaklara göre bir seferde 5–30 yumurta verir.

Üretim ve büyütme tankı

Yavrular için ayrı bir tank, başarı oranını en çok artıran yatırımdır. Practical Fishkeeping yazarı Neale Monks'un önerileri şöyle:

• Boyut: Yeni doğmuş ya da birkaç haftalık yavrular çok az amonyak üretir; 45 litre ve üstü bir tank, sık su değişimleriyle birlikte atıkları iyi seyreltir.
• Su değişimi: Yavru büyütmenin anahtarıdır. Monks yüksek nitratın yavru ölümlerinde ve yavaş büyümede rol oynadığını yazar.
• Olgun filtre: Yeni tankın filtresi, ana tankın olgun filtresinden alınan seramik halkalar ya da filtre pamuğuyla "aşılanır". Olgun tanktan su taşımak ise döngüyü pek hızlandırmaz, çünkü faydalı bakterilerin çoğu suda değil, yüzeylerde yaşar. Döngünün nasıl işlediği için azot döngüsü rehberine bakabilirsin.
• Filtre tipi: Hava ile çalışan sünger filtre, yavruları emmez; Nathan Hill süngerin yüzeyinde yavruların otladığı mikroorganizmaların da biriktiğini ekler.
• Düzen: Bazı üreticiler tabanı temizlik kolaylığı için çıplak bırakır, sığınağı yüzen bitkilerle sağlar.

Yavru tankının sıcaklığı da sabit olmalıdır; ısıtıcı gücünü ısıtıcı hesaplayıcısıyla bulabilirsin.

Yavru yemleri

Nathan Hill'in uyarısı burada da geçerli: canlı yem kültürleri yumurtlama başlamadan kurulmalıdır, çünkü yavrular besin keselerini birkaç günde tüketir.

İnfüzorya

Mikroskobik canlılardan oluşan, en küçük yavrular için ilk yemdir. Practical Fishkeeping'in tarifine göre akvaryum suyuyla (musluk suyu kullanılacaksa klorsuzlaştırılmış olarak) doldurulmuş kapaksız bir kavanoz güneş alan bir pencere kenarına konur; Nathan Hill kavanoza bir marul yaprağı atmayı önerir. Su önce bakterilerle bulanır, sonra durulur; durulan suda artık infüzorya çoğalmıştır. Yavru tankına birkaç damla verilir; fazlası suyu kirletir. Bir kavanoz yaklaşık 3–4 gün dayandığı için kültürler birkaç gün arayla kurulur ve eski kavanozdan yenisine aşılanır.

Artemia

Yeni çıkmış artemia (tuzlu su karidesi larvası, nauplius) üreticilerin çoğu tür için temel yemidir; Practical Fishkeeping bunun protein, karotenoid ve B vitaminlerince zengin olduğunu yazar. Yumurta kabukları yavruların bağırsağını tıkayıp öldürebileceği için yumurtalar önce çıkarılır ya da kabuğu kimyasal olarak soyulmuş (dekapsüle) yumurta kullanılır. Derginin verdiği koşullar:

• Sıcaklık yaklaşık 25°C.
• Çok tuzlu su: 25°C'de özgül ağırlık 1,030.
• Sert ve alkali su, pH 9 civarı; 8'in altı çıkış oranını belirgin düşürür.
• Işık: yumurtalardaki çıkış süreci ışıkla tetiklendiği için en sık yapılan hata ışık vermemektir.
• Yumurtaları sürekli hareket ettiren kuvvetli havalandırma.

Bu koşullarda yumurtalar yaklaşık 18 saatte açılır. Artemia en besleyici haliyle, çıkar çıkmaz verilmelidir. Paketlerde %95'e varan çıkış oranları yazsa da dergi evde çoğu zaman %40 civarında kalındığını not eder.

Mikro solucan ve hazır yavru yemleri

Mikro solucanlar yulaf ezmesi üzerinde, kapalı bir kutuda kolayca üretilir. Hazır seçenekler de var: Practical Fishkeeping'e göre en küçük Endler yavruları bile doğar doğmaz toz haline getirilmiş pul yem alabilir; yumurtlayan türlerin yavruları için sıvı yavru yemleri, canlı doğuranlar için daha iri toz yemler üretilir. Haşlanmış yumurta sarısı da eski bir yavru yemidir ama fazlası suyu hızla bulandırır. Canlı doğuran yavruları için derginin önerisi, mümkünse günde üç kez beslemek, yenmeyen yemi almak ve suyu sık değiştirmektir. Yetişkinlerin beslenmesi için balık yemi ve besleme rehberine bakabilirsin.

Yavruları büyütmek ve ana tanka taşımak

Yavrular farklı hızlarda büyür. Cüce gurami gibi türlerde iri kardeşler küçükleri yiyebildiği için yavruların boylarına göre ayrılması gerekebilir. Yavrular küçük bir ağla değil, çok ince gözlü bir ağla ya da iri bir pipetle taşınmalıdır; kaba ağ narin gövdelerini zedeler.

Ana tanka dönüş zamanı tanktaki balıklara bağlıdır. Neale Monks, yalnızca yetişkin lepistes ve corydoras ya da kuhli gibi uysal dip balıklarının bulunduğu bir tanka lepistes yavrularının 3–4 hafta sonra dönebileceğini, melek balığı gibi fırsatçı avcıların bulunduğu bir tankta ise 2–3 ay beklemek gerektiğini yazar. Satmak ya da vermek için ise Practical Fishkeeping'in önerisi, çiklit yavrularını en az 5 cm'ye kadar büyütmektir; bu boyda türün yetişkin görünümü belirginleşir ve dükkânlar daha istekli olur.

Sık yapılan hatalar

• Yavru yemini sonradan düşünmek: Kültürler yumurtlamadan önce kurulmalıdır.
• Çıplak ve saklanacak yeri olmayan bir tank: Nathan Hill'e göre uygun yumurtlama yüzeyi olmayan birçok tür hiç yumurtlamaz.
• Bakım yapan ebeveynleri ayırmak: Kribensis ve melek gibi türlerde yavru ebeveynle daha güvendedir; yumurta saçanlarda ise tersine yetişkinler hemen alınır.
• Güçlü motorlu filtre: Yavruları emer; sünger filtre ya da girişi kapatılmış filtre kullanılmalıdır.
• Seyrek su değişimi: Nitrat birikimi yavru ölümlerini ve yavaş büyümeyi artırır.
• Karışık hatlar: Farklı renkteki canlı doğuranlar ve karışık renkli karidesler birbiriyle çiftleşir; yavruların neye benzeyeceği bilinmez. Karides kolonisi kurmak istiyorsan karides akvaryumu rehberine göz at.