Balık yemi ve besleme: hangi yem, ne sıklıkla, ne kadar?

Akvaryum balıklarının çoğu günde bir ya da birkaç kez, kısa sürede bitirebileceği kadar yemle beslenir; yem türü balığın doğadaki beslenme biçimine ve suyun hangi katmanında yem aradığına göre seçilir. Evde bakılan balıklarda en sık görülen sorun açlık değil, fazla yemdir: yenmeyen ve sindirilen her yem suya amonyak olarak döner, yosunu besler ve suyu bozar. Bu rehber yem türlerini, besleme sıklığını ve miktarını, aşırı beslemenin zararlarını ve etçil, otçul ve dip balıklarının farklı ihtiyaçlarını anlatıyor.

Önce balığı tanı

MSD Veterinary Manual, akvaryumda bakılan türlerin çok az bir kısmının besin ihtiyacının bilimsel olarak bilindiğini hatırlatır. Bilinen şu: balıklar genel olarak diğer omurgalılardan daha fazla protein ister ve temel ayrım balığın etçil, otçul ya da her ikisini yiyen (omnivor) olmasıdır. Buna iki pratik soru eklenir: balık yemini suyun hangi katmanında arıyor ve ağzı ne kadar büyük?

Atlastaki her tür kartında beslenme türü yazılıdır. Birkaç örnek:

• Etçiller: Beta gibi türler hayvansal ağırlıklı yem ister; doğada böcek ve larvalarla beslenirler.
• Otçullar: Otocinclus ve kraliyet vatozu gibi türler yosun ve bitkisel yem ister.
• Dipten beslenenler: Bronz corydoras ve kuhli zeminde eşelenir, yüzeyde yüzen yeme ulaşamaz.
• Omnivorlar: Lepistes ve japon balığı gibi türler hem bitkisel hem hayvansal yemi alır.

MSD'nin önerisi basit: yüzeyden beslenen balığa yüzen, dipten beslenen balığa hızla batan yem verilir; yem parçası balığın ağzına rahatça girecek boyda olmalıdır. Karışık bir topluluk tankında bu, genellikle birden fazla yem türü demektir.

Yem türleri

Pul yem

En yaygın hazır yemdir. TFH Magazine pul yemin kolayca ufalanıp küçük balıklara uyarlanabildiğini, ama iri gövdeli balıkları doyuracak kadar hacimli olmadığını belirtir. MSD de aynı noktaya iki yönden bakar: küçük ağızlı bir balık için pul fazla büyük olabilir ve ezilmesi gerekir; oskar gibi iri bir balık ise yeterli miktarı pulla alamaz ve tank kirlenir. Practical Fishkeeping yazarı Neale Monks, pul yemlerin çoğunun balık unu ve katkı maddelerinden yapıldığını, yalnızca yüzeyden beslenebilen türlerde tek yem pul olacağı için kalitenin daha da önem kazandığını yazar.

Granül ve pelet

Farklı boylarda ve tariflerde bulunur. Practical Fishkeeping'e göre peletler genellikle daha yüksek protein içerir ve pek çoğu batacak şekilde üretildiği için dip balıklarına uygundur. TFH, yüzen, yavaş batan ve hızla batan parçaları karıştıran yemlerin farklı katmanlardaki balıklara aynı anda ulaştığını not eder.

Tablet ve batan yemler

TFH'ye göre batan tabletler kedi balıkları gibi dip balıkları için idealdir, yüzeyden beslenen türler için ise işe yaramaz. RSPCA orta ve alt katmanlarda yaşayan türler için hızla batan yem ya da sıkıştırılmış tablet önerir ve gececi türlerin, örneğin bazı kedi balıklarının, akşam son iş olarak beslenmesini ister.

Dondurulmuş yemler

Kan kurdu, su piresi (Daphnia), artemia ve krill gibi yemlerin dondurulmuş halleridir. Practical Fishkeeping bunların canlı yemin taşıdığı hastalık riskini büyük ölçüde ortadan kaldırdığını, bazı ürünlerin kalan mikroplara karşı ışınlandığını ve yeni alınmış, yem seçen balıkları beslemeye başlatmakta çok işe yaradığını yazar. Bazı türler için neredeyse şarttır: aynı yazıya göre bazı bıçak balıkları hazır yemi hiç kabul etmez; hayalet bıçak balığı kartında da beslenmenin dondurulmuş ve taze yem üzerine kurulması önerilir. Yem birkaç dakika çözdürülüp suyu süzülerek verilebilir (bu su fosfat açısından zengin olabilir) ya da donmuş parça doğrudan tanka bırakılabilir.

Saklama süresi konusunda kaynaklar ayrışıyor: Practical Fishkeeping doğru saklanan dondurulmuş yemin yaklaşık 18 ay dayandığını söylerken, MSD dondurulmuş hazır yemlerin 1 yılda atılmasını önerir. Temkinli olan MSD'nin süresidir. İki kaynağın anlaştığı nokta ise çözülen yemin yeniden dondurulmamasıdır.

Dondurularak kurutulmuş yemler

Kan kurdu, artemia ve su piresi gibi yemlerin kurutulmuş halidir. TFH bunların rafta saklanabildiğini ve küçük balıklar için kolayca ufalanabildiğini, dondurulmuş hallerinin ise balıklara genellikle daha çekici geldiğini yazar.

Canlı yem

Balıkların en istekli yediği yemdir ve bazı türlerin üremeye başlaması için gerekebilir. Riskleri de vardır: MSD doğadan toplanan canlı yemlerin parazit ve hastalık taşıyabileceğini, bu yüzden güvenilir kaynaktan alınması gerektiğini vurgular. TFH, günümüzün hazır yemlerinin pek çok durumda canlı yemden daha iyi olduğunu, yaygın akvaryum türleri arasında yalnızca canlı yemle yaşayabilen neredeyse hiç balık bulunmadığını ekler. Doğadan yakalanmış bazı balıklar hazır yemi ilk başta tanımaz; bunlar canlı yemle karıştırılmış hazır yemle yavaş yavaş alıştırılır.

Sebzeler ve mutfaktan yemler

Otçul ve omnivor balıklar için sebze iyi bir ektir. Practical Fishkeeping yazarı Bob Mehen salatalık, kabak ve çözdürülmüş bezelyeyi klasik seçenekler olarak sayar; bezelye kabuğundan ayrılınca kendiliğinden batar, tatlı patates ve havuç ise yumuşasın diye hafifçe haşlanır. Sebzeler tankta birkaç gün kalabilir, ama sonra yenmeyen kısım çürüyüp suyu bozmadan alınmalıdır. Neale Monks otçul balıkların, protein zengini yemlere alışmışsa sebzeye ilk başta ilgi göstermeyebileceğini, birkaç gün beklemenin gerekebileceğini de yazar.

Mutfaktan verilebilecekler de sınırlıdır. Monks beyaz etli balık filetosunu uygun bulur, yağlı balığın suyu kirlettiğini belirtir. Karides ve midye gibi deniz ürünlerine fazla dayanılmamasını, çünkü bunların B1 vitaminini parçalayan tiaminaz içerdiğini hatırlatır. Kırmızı etin yağı balıklarda sorun çıkardığı için önerilmez. Haşlanmış yumurta sarısı yavru yemi olarak kullanılır ama fazlası suyu bulandırır.

Ne sıklıkla?

MSD çoğu akvaryum balığının en az günde bir kez beslenmesini, büyük lokmalar halinde avlanan etçillerin ise haftada bir iki kez beslenebileceğini yazar. RSPCA tek öğün yerine günde iki üç küçük öğün önerir ve balıkların düzenli saatleri kısa sürede öğrendiğini not eder. Bu iki öneri birbirine zıt değildir: günlük toplam miktar değişmeden küçük, sık öğünler hem her balığın payını almasını kolaylaştırır hem de dibe çöken artığı azaltır. Yavrular daha sık beslenir; canlı doğuran yavruları için Practical Fishkeeping günde üç öğünü önerir. Yavru yemleri için üretim ve yavru bakımı rehberine bakabilirsin.

Ne kadar?

MSD'nin verdiği ölçü, yetişkin balık için günlük vücut ağırlığının yaklaşık %3'ü, büyüyen yavrular için %5'e kadarıdır. Ancak aynı kaynak yem türlerinin ağırlıklarının çok farklı olduğunu, pulun peletten çok daha hafif olduğunu da hatırlatır; evde balığı ve yemi tartmak pratik değildir. Bu yüzden akvaristlerin kullandığı ölçüt gözleme dayanır: verilen yemin kısa sürede tamamen yenmesi ve yenmeyen her şeyin tanktan alınması. Practical Fishkeeping'in dondurulmuş yem yazısı da bunu söyler: balıkların yiyebileceği kadar ver, artanı çıkar. RSPCA ise miktarın tanktaki balıkların boyuna ve sayısına göre ayarlanmasını ister ve ekler: az beslemek fazla beslemekten iyidir, çünkü balıklar kötü suya açlıktan çok daha duyarlıdır.

Pratik bir yöntem, ilk günlerde yemi birkaç küçük tutam halinde vermek ve balıkların ilgisinin azaldığı noktayı görmektir. Tanktaki balık sayısı arttıkça yem de artar, dolayısıyla atık da; tankın taşıyabileceği yükü stok hesaplayıcısıyla kontrol edebilirsin.

Aşırı beslemenin zararları

Amonyak. UF/IFAS'a göre çoğu akvaryumda amonyağın başlıca kaynağı balıkların yediği yemin sindirimidir: ne kadar çok yem verilirse o kadar çok amonyak üretilir. Yenmeyen ve çürüyen yem de buna eklenir. Kaynak aşırı beslemeyi yüksek amonyağın başlıca nedenlerinden biri sayar ve amonyak yükseldiğinde ilk adımın beslemeyi azaltmak ya da kesmek olduğunu yazar; 1–3 günlük bir ara yavrular dışında balıklara genellikle zarar vermez ve filtredeki bakterilerin yükü yakalamasına fırsat tanır. Yem, amonyak ve nitrat arasındaki ilişki azot döngüsü rehberinde ayrıntılı anlatılıyor.

Yosun. Tropica yosun sorunlarının bir numaralı nedenini fazla besleme ya da fazla kalabalık bir balık nüfusu olarak gösterir. Suya karışan besinler bitkilerden çok yosuna yarar; nedenler ve çözümler için yosun sorunu rehberine bakabilirsin.

Bulanık ve kirli su. TFH, suda hızla dağılıp lapaya dönen pul yemlerin sudaki çözünmüş organik maddeyi artırdığını not eder. Dipte biriken yem zemini kirletir; düzenli sifon ve su değişimi bu yükü alır.

Balığın kendisi. MSD, esir tutulan balıklarda karaciğer yağlanmasının (hepatik lipidoz) yaygın olduğunu ve fazla karbonhidrat, fazla yağ ya da bayatlamış yemle ilişkilendirildiğini yazar. Practical Fishkeeping de yemdeki fazla yağın obeziteye yol açabileceğini belirtir.

Tankta açıklanamayan kayıplar başladıysa fazla yem ilk bakılacak yerlerden biridir; balık ölümleri teşhis rehberi diğer olasılıkları da adım adım eler.

Türe göre besleme

Etçil balıklar. Hayvansal protein oranı yüksek pul ve granül, haftada birkaç kez dondurulmuş kan kurdu ya da artemia ile desteklenir. Büyük yırtıcılar için TFH, hazır yemlerin "yem balığı" olarak satılan canlı balıklardan besin açısından üstün olduğunu, çoğu yırtıcının biraz sabırla hazır yeme alıştırılabildiğini yazar. Büyük lokmalarla beslenen etçiller için MSD haftada bir iki öğünü yeterli bulur.

Otçul balıklar. Neale Monks otçul türler için yosun bazlı pul yemlerin standart pullardan daha uygun olduğunu yazar. Buna haşlanmış ya da çiğ sebze eklenir. RSPCA bazı vatoz türlerinin sebzenin yanında kemirecek ağaç parçasına da ihtiyaç duyduğunu not eder; kraliyet vatozu bunun bilinen örneğidir. Otçul türlere bol et vermek, sebzeyi reddetmelerine de yol açabilir.

Dip balıkları. MSD, corydoras ve vatoz gibi dip balıklarının diğer balıkların artığıyla yaşamasının beklenmesini kabul edilemez bulur ve bunlara hedefli besleme ister. Batan tablet ya da granül, balıklar yem alanına ulaştığında verilir; gececi türler ışıklar söndükten sonra daha rahat beslenir. Ankistrus gibi vatozlar için sebze haftalık menüye girmelidir.

Japon balığı ve tropikal balıklar. RSPCA japon balığına tropikal balık yemi verilmemesini, çünkü besin oranlarının farklı olduğunu vurgular. Neale Monks'un anlattığı fark şudur: japon balığı yemleri serin suda daha kolay sindirilecek şekilde hazırlanır ve daha fazla bitkisel içerik taşıyabilir. Monks kısa süreli değişimin sorun çıkarmadığını ama küçük etçil tropikal balıkların ihtiyacını karşılamayabileceğini ekler. RSPCA ayrıca artemia ve su piresi gibi protein zengini yemlerin japon balıklarına yalnızca az miktarda verilmesini önerir.

Yemi doğru saklamak

MSD'ye göre balık yemleri protein ve yağ oranı yüksek olduğu için hızla bozulur. Kuru yem serin, kuru ve böceklerin ulaşamayacağı bir kapta tutulmalıdır; oda sıcaklığındaki açılmış kutu 2 ay sonra atılmalıdır. Dondurucuda saklanan kuru yem 6 ay, kan kurdu ve artemia gibi dondurulmuş hazır yemler 1 yıl içinde kullanılmalıdır. Nem ve sıcaklık küf üremesine yol açar; MSD'nin evcil balık rehberi küflü yemdeki aflatoksinin balıklarda hızlı tümör gelişimine ve yüksek ölüme yol açabildiğini, küflü yemin hemen atılması gerektiğini yazar. MSD'nin veteriner bölümü yemdeki C vitamininin önemini de vurgular: balık bu vitamini yemden almak zorundadır ve eksikliğinde omurgada ileri eğrilikler görülebilir. Büyük kutu yerine birkaç ayda bitecek boyda paket almak bu yüzden daha sağlıklıdır.

Tatilde besleme

Kısa yolculuklarda sağlıklı yetişkin balıklar birkaç günlük yemsizliği atlatır. RSPCA uzun sürede suya çok miktarda yem bırakan tatil bloklarını önermez; otomatik yemlik kullanılacaksa bile birinin her gün gelip çalıştığını kontrol etmesini ister. Yolculuğun süresine göre ayrıntılı plan için tatil modu rehberine bakabilirsin.

Kısa kontrol listesi

• Her tür için doğru katmana ulaşan yem: yüzen, yavaş batan ya da hızla batan.
• Günde bir ya da birkaç küçük öğün; toplamı kısa sürede biten miktar.
• Dip balıklarına ve gececi türlere ayrı, hedefli besleme.
• Haftada birkaç kez dondurulmuş yem ya da sebzeyle çeşitlilik.
• Yenmeyen yemin ve birkaç günlük sebzenin tanktan alınması.
• Açılmış kuru yemin 2 ay içinde tüketilmesi, çözülen yemin yeniden dondurulmaması.