İçeriğe geç
Akvaryum Atlası

Su kalitesi

Azot döngüsü: yeni akvaryumda balıklar neden ölür?

Amonyak, nitrit ve nitratın tankta nasıl oluştuğu, filtre bakterilerinin nasıl çoğaldığı, balıksız döngü, test kitleri ve yeni tank sendromu tek rehberde.

7 dk okumaGüncelleme: 6 kaynak

Dolap üzerinde duran, bitkileri yeni dikilmiş geniş bir tatlı su akvaryumu

Fotoğraf: kevinmcgill from Den Bosch, Netherlands · CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Yeni akvaryumda balıkların ilk haftalarda birer birer ölmesinin en sık nedeni hastalık değil, sudaki amonyaktır. Balık yaşadığı sürece amonyak üretir ve kapalı bir tankta bu atığı zararsız hâle getirecek tek şey, filtrede zamanla çoğalan bakterilerdir. Bu bakterilerin yerleşme sürecine azot döngüsü denir; akvaryumculukta öğrenilecek ilk ve en önemli konu budur.

Balık atığı, artık yemçürüyen organik maddeAmonyak NH₃ / NH₄⁺çok zehirliNitrit NO₂⁻zehirliNitrat NO₃⁻düşük dozda az zehirliBitkilernitratı besin olarak alırSu değişiminitratı dışarı atar1. bakteri grubu2. bakteri grububakteriler filtre süngeri ve zemin yüzeyinde yaşar — filtreyi musluk suyuyla yıkamak onları öldürür
Azot döngüsü — bakteriler zehirli amonyağı önce nitrite, sonra çok daha az zehirli nitrata çevirir; nitratı bitkiler ve su değişimi uzaklaştırır

Amonyak: renksiz, kokusuz, sürekli

UF/IFAS'ın amonyak yayını durumu açıkça özetliyor: balığın ana metabolik atığı amonyaktır ve büyük kısmı solungaçlardan doğrudan suya geçer. Verilen yem arttıkça üretilen amonyak da artar; aç bırakılan balık bile bir miktar amonyak salar. Çürüyen yem artığı ve bitki parçaları da bu yüke eklenir.

Amonyak suda iki biçimde bulunur: iyonize olmamış amonyak (NH₃) ve amonyum (NH₄⁺). Test kitlerinin çoğu ikisinin toplamını, yani toplam amonyak azotunu (TAN) ölçer. Zehirli olan esas olarak NH₃'tür; UF/IFAS bu biçimin amonyumdan yaklaşık 100 kat daha zehirli olduğunu belirtiyor. pH ve sıcaklık yükseldikçe toplam amonyağın daha büyük kısmı zehirli biçime geçer; MSD Veterinary Manual pH'ın bu dengede sıcaklıktan daha etkili olduğunu vurguluyor.

Sayılarla bakınca tablo şöyle:

DeğerAnlamıKaynak
NH₃ 0,05 mg/L üzeriSolungaç dokusunda hasar başlarUF/IFAS, MSD
NH₃ yaklaşık 2 mg/LBirçok balık için öldürücüUF/IFAS, MSD
TAN 1,0 mg/LpH 8,5'i geçmiyorsa ev akvaryumunda acil değil ama sorun işaretiMSD
Sağlıklı tankta amonyakSıfırUF/IFAS, OATA, RSPCA

Amonyak renksiz ve zehirli düzeyde bile kokusuz olduğu için, varlığını anlamanın tek yolu test etmektir. Düşük düzeyde uzun süre amonyağa maruz kalan balık bakteriyel hastalıklara açık hâle gelir, büyümesi yavaşlar.

Bakteriler ve nitritten nitrata

Döngünün ikinci halkası bakterilerdir. UF/IFAS'a göre amonyağı nitrite çeviren grup (Nitrosomonas, Nitrosospira gibi cinsler) amonyak oksitleyen bakteriler, nitriti nitrata çeviren grup (Nitrobacter, Nitrospira gibi) nitrit oksitleyen bakteriler olarak anılır. Akvaryumda bu bakterilerin yaşayacağı yer biyolojik filtredir: sünger, seramik halka, gözenekli malzemeler. MSD'nin tarif ettiği gibi biyolojik filtrenin işi, bakterilere geniş bir yüzey sunmaktır.

Filtre süngeri, seramik halkalar, plastik biyolojik top ve kil granüller

Filtre süngeri, seramik halkalar, plastik biyolojik top ve kil granüller

Fotoğraf: Bilinmeyen yazar · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Nitrit de zehirlidir. UF/IFAS nitritin 0,10 mg/L gibi düşük düzeylerde bile balığa zarar verdiğini yazıyor. MSD'ye göre nitrit kana geçip hemoglobini oksijen taşıyamayan methemoglobine çevirir; solungaçlar çikolata kahvesine döner, balık oksijen arar gibi yüzeyde soluklanır. Türler arasında duyarlılık farkı büyüktür.

Nitrat zincirin son ürünüdür ve çok daha az zararlıdır, ama birikir. Kapalı bir tankta nitratı sudan çıkaran başlıca yollar su değişimi ve canlı bitkilerdir (MSD). Bu yüzden döngü bittikten sonra da düzenli su değişimi gerekir.

Bakterilerin iki temel ihtiyacı var: oksijen ve alkalinite. UF/IFAS oksijen yetersizse bakterilerin çalışmayı bırakabileceğini ya da öleceğini, toplam alkalinite 20 mg/L'nin altına düştüğünde yaygın nitrifikasyon bakterilerinin verimli çalışamadığını belirtiyor. Nitrifikasyon suyun tamponunu zamanla tüketir; eski suyu hiç çıkarmadan yalnızca buharlaşanı tamamlamak bu yüzden tehlikelidir. MSD bu tabloya "eski tank sendromu" diyor ve oskar gibi büyük ve yüksek proteinli yemle beslenen balıkların tanklarında daha sık görüldüğünü yazıyor.

Gözenekli seramik biyolojik filtre halkası yakın plan

Gözenekli seramik biyolojik filtre halkası yakın plan

Fotoğraf: Ofkun · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Döngü nasıl ilerler?

başlangıç1. hafta2. hafta3. hafta4. hafta5. hafta6. haftayüksek0AmonyakNitritNitratdöngü tamam
Yeni tankın olgunlaşması (temsili) — önce amonyak yükselip düşer, ardından nitrit; ikisi de sıfıra inip nitrat birikmeye başlayınca döngü tamamlanmıştır. Süre ve değerler tanktan tanka değişir

OATA'nın tarif ettiği seyir şöyle: önce amonyak yükselir, amonyağı işleyen bakteriler çoğaldıkça amonyak düşerken nitrit yükselir; nitriti işleyen bakteriler yetişince nitrit de düşer. Nitrat ise genellikle yükselmeye devam eder. Amonyak ve nitrit sıfıra inip orada kaldığında filtre olgunlaşmış demektir.

Sürede kaynaklar farklı sayılar veriyor ve bu farkı saklamamak gerek: RSPCA "en az iki hafta", MSD "genellikle yaklaşık altı hafta, tropikal tankta sekiz haftaya kadar", UF/IFAS "altı-sekiz hafta" diyor. MSD, süre uzuyorsa filtre tasarımına, kullanılan kimyasallara ya da filtre yatağında yetersiz oksijen ve alkaliniteye bakılmasını öneriyor.

Balıksız döngü adım adım

RSPCA yeni akvaristlere balıksız döngüyü (fishless cycling) güçlü şekilde öneriyor: amonyak ve nitrit dalgası hiçbir balığa zarar vermeden geçer, akvarist de bu sürede tank bakımını balıksız öğrenir.

  1. Tankı eksiksiz kur. Zemin, dekor, bitki, şartlandırılmış su, çalışan filtre ve ısıtıcı. Nasıl yapılacağı akvaryum kurulumu rehberinde var.
  2. Bakterilere amonyak ver. MSD, tank balıksız kurulduktan sonra amonyağın en az 1–5 mg/L düzeyine getirilmesini tarif ediyor. OATA amonyak içeren bir akvaryum olgunlaştırma ürünü kullanılıp talimatına uyulmasını öneriyor; MSD alternatif olarak bakterileri balık yemiyle ya da amonyum klorürle "beslemeyi" de sayıyor.
  3. Aşılama yap (isteğe bağlı). RSPCA tanka bir bakteri ürünü eklemeyi ya da hastalık geçmişi olmayan olgun bir tanktan filtre malzemesi almayı öneriyor.
  4. İki günde bir test et. RSPCA döngü boyunca bu sıklığı öneriyor. Amonyak, nitrit ve nitrat değerlerini tarihle birlikte not etmek, grafiği kendi tankında görmeyi sağlar.
  5. Amonyağı sürdür. OATA'nın tarifinde amonyak birkaç hafta boyunca hesaplı dozlarla verilir; bakteri kolonisi beslenmeye devam etmeli.
  6. Bitişi doğrula. Amonyak ve nitrit sıfıra inip sıfırda kalıyorsa ve nitrat yükseliyorsa döngü tamamdır. MSD, amonyak ve nitrit görülmediğinde balıkların güvenle eklenebileceğini yazıyor. Biriken nitratı ilk balıklardan önce bir kısmi su değişimiyle düşürmek mantıklı olur.
Işıkları yanan, suyu berrak ama henüz canlı konmamış taşlı yeni bir akvaryum

Işıkları yanan, suyu berrak ama henüz canlı konmamış taşlı yeni bir akvaryum

Fotoğraf: kerinin · CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Fotoğraftaki gibi berrak bir su, filtrenin olgun olduğunu göstermez; olgunluk yalnızca testle anlaşılır.

Test kitleri: ne ölçmeli, nasıl okumalı?

OATA ev akvaryumu için dört temel testi sayıyor: amonyak, nitrit, nitrat ve pH. RSPCA amonyak ve nitrit kitlerini "isteğe bağlı değil, zorunlu" kabul ediyor. Okurken dikkat edilecek birkaç ayrıntı var:

  • Birim: Kitlerin çoğu sonucu mg/L verir; bu, ppm ile aynıdır (UF/IFAS).
  • Azot cinsinden sonuç: MSD'ye göre birçok kit nitriti "nitrit-azotu" (NO₂-N), nitratı "nitrat-azotu" (NO₃-N) olarak ölçer. Gerçek nitrit değeri için sonuç 3,3 ile, gerçek nitrat değeri için 4,4 ile çarpılır. Kitin hangi birimi kullandığı kutusunda yazar.
  • Amonyak için pH ve sıcaklık da gerekli: Zehirli NH₃ oranını hesaplamak için TAN ile birlikte pH ve sıcaklığın bilinmesi gerekir (UF/IFAS).
  • Yöntem farkı: UF/IFAS, Nessler yöntemli amonyak kitlerinin şartlandırıcı ve amonyak bağlayıcı ürünlerden sonra yanlış yüksek sonuç verebildiğini, salisilat yöntemli kitlerin etkilenmediğini belirtiyor.

Sıklık için OATA en az haftada bir test öneriyor; kurulum döneminde ve yeni balık eklendiğinde daha sık. UF/IFAS balıkların görünüşü ya da davranışı değiştiği anda, iştah azaldığında bile, suyun hemen test edilmesini istiyor.

Yeni tank sendromu: belirtiler ve ilk yardım

MSD'nin evcil hayvan sahipleri için yazdığı bölüm, yeni tank sendromunu biyolojik filtre hazır olmadan balık konan tankta amonyağın birikmesi olarak tanımlıyor ve genellikle kurulumdan sonraki 1–3 hafta içinde görüldüğünü belirtiyor. Veteriner hekimlere yönelik bölümde tablo daha da tanıdık: "Birkaç hafta her şey yolundaydı, sonra balıklar birden halsizleşti, yemden kesildi ve ölmeye başladı."

Görülebilecek işaretler:

  • Halsizlik, dipte ya da köşede durma, iştahsızlık.
  • Yüzeyde hava yutar gibi soluklanma (nitrit ve oksijen sorunlarında görülür, MSD).
  • Ağır amonyak zehirlenmesinde dönme, yön kaybı, kasılma gibi sinirsel belirtiler (MSD).

Yapılacaklar kaynaklarda aynı çizgide:

  1. Yemi kes ya da çok azalt. UF/IFAS kısa süreli (1–3 gün) yem kesmenin yavrular dışında balığa genellikle zarar vermediğini, fazla yemin durumu ağırlaştırdığını yazıyor.
  2. Su değiştir. UF/IFAS yüzde 25–50 su değişimi öneriyor; MSD toplam amonyak 2 mg/L ve üzerindeyse suyun en az yarısının değiştirilmesini söylüyor. Yeni su mutlaka şartlandırılmış ve tankla aynı sıcaklıkta olmalı. Ne kadar suyun değişeceğini su değişimi hesaplayıcı ile planlamak kolaylaşır.
  3. Her gün test et. Amonyak ve nitrit düşene kadar günlük ölçüm ve gerektiğinde tekrar su değişimi (MSD).
  4. Kaynak suyu kontrol et. MSD şebeke suyunda amonyak ya da kloramin varsa su değişiminin tanka yeniden amonyak taşıyabileceği uyarısını yapıyor.

UF/IFAS amonyak bağlayıcı ürünlerin kısa vadede işe yarayabileceğini ama kalıcı çözümün doğru boyutta, olgun bir biyolojik filtre olduğunu vurguluyor. MSD nitrit zehirlenmesinde klorür (tuz) eklenmesini tedavi seçenekleri arasında sayıyor; miktar türe ve tanka göre değiştiği için bunu bir veteriner hekime ya da deneyimli bir akvariste danışarak yapmak gerekir.

Olgun filtreyi bozan şeyler

Döngü bir kez tamamlanınca kalıcı değildir; bakteri kolonisi korunmazsa tank yeniden "yeni tank" olur.

  • Filtreyi musluk suyunda yıkamak. OATA ve RSPCA klorlu suyun bakterileri öldürdüğünü hatırlatıyor; filtre, su değişiminde çıkan tank suyunda çalkalanır.
  • Filtre malzemesinin tamamını birden yenilemek. Bakteriler malzemenin üzerinde yaşar; hepsini atmak koloniyi de atmak demek.
  • İlaçlar. MSD ve UF/IFAS özellikle antibiyotiklerin biyolojik filtreye zarar verebildiğini, tedavi sonrasında amonyak ve nitritin daha sık ölçülmesi gerektiğini belirtiyor.
  • Bir anda çok balık eklemek. OATA her yeni balık ve yem artışıyla küçük bir döngünün yaşandığını vurguluyor. Bir akşamda sekiz-on zebra danio eklemek yerine grupları haftalara yaymak ve kapasiteyi stok hesaplayıcı ile kontrol etmek daha güvenli.
  • Oksijen düşüklüğü. UF/IFAS düşük oksijenin bakterilerin amonyak ve nitriti dönüştürme gücünü sınırladığını belirtiyor ve çözünmüş oksijen 5 mg/L'nin altına düştüğünde yükseltilmesini öneriyor. Yüzeyi hareketlendiren filtre çıkışı ya da hava taşı bunun en basit yolu.

Döngü tamamlandıktan sonra ilk balıkların nasıl getirileceği ve alıştırılacağı yeni balık alıştırma rehberinde anlatılıyor.

Sık sorulanlar

Azot döngüsü ne kadar sürer?

Kesin bir süre yok. RSPCA en az iki hafta diyor; MSD Veterinary Manual yeni bir biyolojik filtrenin tam oturmasının genellikle altı hafta, tropikal tankta sekiz haftaya kadar sürebildiğini, UF/IFAS ise altı-sekiz hafta gerektiğini yazıyor. Süreyi takvim değil test sonuçları belirler.

Döngünün bittiğini nasıl anlarım?

Amonyak ve nitrit önce yükselip sonra sıfıra iner ve eklenen amonyağa rağmen sıfırda kalırsa filtre olgunlaşmıştır. Bu sırada nitrat yükselmeye devam eder. OATA ve RSPCA, amonyak ile nitritin sıfırda sabitlenmesini balık eklemenin ön şartı olarak veriyor.

Bakteri takviyesi (starter) döngüyü kısaltır mı?

OATA ticari bakteri kültürlerinin talimatına uygun kullanıldığında filtrenin olgunlaşmasını hızlandırmaya yardım edebileceğini söylüyor; MSD de güvenilir kaynaktan alınmış nitrifikasyon bakterilerini seçenekler arasında sayıyor. Yine de şişe tek başına 'hazır tank' garantisi değildir; bitişi mutlaka amonyak ve nitrit testiyle doğrulamak gerekir.

Su şartlandırıcısı amonyak testini etkiler mi?

Etkileyebilir. UF/IFAS, amonyak bağlayan ürünlerin ve birçok şartlandırıcının Nessler yöntemli test kitlerinde yanlış yüksek sonuç verdiğini, salisilat yöntemli kitlerin ise bundan etkilenmediğini belirtiyor. Kitin hangi yöntemi kullandığı ambalajında yazar.

Nitrat ne kadar olursa tehlikelidir?

Nitrat amonyak ve nitritten çok daha az zararlıdır ama zararsız değildir. UF/IFAS eskiden 200 mg/L'ye kadar zararsız sayıldığını, yeni araştırmaların ise düşünülenden daha zararlı olabileceğini gösterdiğini yazıyor; OATA güvenli düzeyin türe göre değiştiğini belirtiyor. Nitratı düzenli su değişimi ve canlı bitkilerle düşük tutmak en güvenli yol.

Kaynaklar

Bilgiler genel bakım rehberi niteliğindedir; hastalık ve olağan dışı durumlarda veteriner hekime veya uzman akvariste danışın.

Sıradaki rehberler