Akvaryumda pH ve sertlik nasıl ayarlanır? Güvenli yöntemler

pH'ı ya da sertliği değiştirmeden önce sorulacak ilk soru "gerçekten gerekli mi?" olmalı. Practical Fishkeeping çoğu topluluk balığının orta sertlikte ya da hafif yumuşak suda sorunsuz yaşadığını, türlerin çoğu için pH ile oynamanın gereksiz olduğunu ve en güvenli yolun ona dokunmamak olduğunu yazıyor. Ayar gerektiğinde ise altın kural tek: önce KH'yi anla, sonra yavaş değiştir. Hızlı yapılan "düzeltme", yanlış ama sabit bir değerden daha çok balık öldürür.

Önce ölç: pH, KH ve GH birlikte okunur

pH tek başına yanıltıcıdır. Suyun asitlere ne kadar direneceğini KH (karbonat sertliği) belirler: Practical Fishkeeping'in benzetmesiyle KH, tankta oluşan asitleri emen küçük süngerler gibidir. KH yüksekse pH'ı düşürmek zordur, çünkü eklenen asit hemen tamponlanır. KH çok düşükse bu kez pH kolayca savrulur. GH ise kalsiyum ve magnezyum gibi minerallerin toplamıdır ve balığın vücut işlevleri için gereklidir.

Bu üç değerin nasıl ölçüleceği ve hangi aralıkların güvenli sayıldığı su testleri rehberinde ayrıntısıyla var. Kitin verdiği sonucu °d, ppm ya da mmol/L arasında çevirmek için sertlik dönüştürücü kullanılabilir.

Sertlik dönüştürücüGH/KH değerini °d, ppm ve mmol/L arasında çevir.

Musluk suyunu da ayrı ölçmek gerekir. Practical Fishkeeping şebeke suyunun sertliğinin bölgeden bölgeye çok değiştiğini, su idaresinin analiz raporunun bir fikir verse de kendi ölçümünün şart olduğunu yazıyor. Bir de gözden kaçan bir etki var: buharlaşan su tanktan saf su olarak çıkar, mineraller içeride kalır. Eksilen su musluk suyuyla tamamlandıkça GH ve KH zamanla yükselir. Aynı kaynak bu yüzden tamamlama için RO gibi mineralsiz su kullanılmasını öneriyor.

Neden yavaş olmalı?

pH ölçeği logaritmiktir; bir birimlik değişim on kat fark demektir. Practical Fishkeeping bu yüzden küçük görünen değişimlerin balık için büyük kimyasal sarsıntı olduğunu vurguluyor. MSD Veterinary Manual da aynı tabloyu eski tank sendromu üzerinden anlatıyor: pH yavaş düştüğünde balık çoğu zaman belirti göstermeden uyum sağlar, hızlı düştüğünde ise ölüm görülebilir.

Tehlikenin bir yüzü de amonyakla ilgili. Düşük pH'ta amonyak büyük ölçüde zararsız amonyum biçimindedir. pH birden yükselirse bu amonyum zehirli amonyağa döner. Practical Fishkeeping yumuşak ve asitli bir tankta su değişiminden hemen sonra pH'ın yükselmesiyle bunun olabileceğini anlatıyor; MSD de toplam amonyak çok yüksek ve pH 7'nin altındaysa balıkların pH ve sıcaklığı eşitlenmiş temiz bir sisteme alınmasını, böylece bu ani dönüşümün önlenmesini öneriyor.

Pratik ölçü şu: Neale Monks'un Practical Fishkeeping'teki önerisine göre değişim ideal olarak bir haftaya yayılır ve ayar maddesi doğrudan tanka değil, her su değişiminde yalnızca o kovadaki suya eklenir. Böylece tank suyu her değişimde biraz daha hedefe yaklaşır.

pH ve sertliği düşürmek

Ters ozmoz (RO) suyu ile karıştırma

Sertliği düşürmenin en güvenilir yolu mineralsiz su kullanmaktır. Practical Fishkeeping iyi çalışan bir RO cihazının musluk suyundaki kirleticilerin yüzde 90'ını ya da fazlasını tuttuğunu, çıkan suyun GH ve KH'sinin sıfıra yakın, TDS'inin 10 ppm ya da altında olması gerektiğini yazıyor. RO suyu hazır olarak da satın alınabilir.

RO suyu tek başına kullanılmaz. Practical Fishkeeping çıplak RO suyunun balık için öldürücü olabileceğini, tamponu olmadığından pH'ın vahşice dalgalanacağını, mineral eksikliğinin balığın tuz-su dengesini bozacağını anlatıyor. MSD de deiyonize su gibi çok düşük sertlikteki suyun zayıf büyümeye ve ölümlere yol açabileceğini belirtiyor. İki yol var:

1. Musluk suyuyla karıştırmak. Şartlandırılmış musluk suyu RO suyuna istenen sertliğe ulaşana kadar karıştırılır. Karışımın GH ve KH'si, karışım oranıyla doğru orantılı hesaplanabilir: GH'si 16 °d olan musluk suyu yarı yarıya RO ile karıştırılırsa yaklaşık 8 °d olur. pH ise bu hesaba uymaz, karışımı mutlaka ölçmek gerekir. Neale Monks Güney Amerika ve Güneydoğu Asya türlerinden oluşan karışık bir topluluk için 50:50 karışımı örnek veriyor.
2. Mineral takviyesi eklemek. Practical Fishkeeping'in daha hassas bulduğu yol, RO suyunu hazır yeniden mineralleştirme ürünüyle istenen değere getirmek. Aynı kaynak karışımın tankta değil, ayrı bir kapta hazırlanmasını istiyor. Önce bir litrelik denemeyle istenen sertliğe kaç ölçü gerektiğini bulup sonra kovaya ölçeklemek pratik bir yöntem.

Musluk suyunu karıştırmanın bir bedeli de var: nitrat, fosfat ve silikat gibi maddeler de seyreltik olarak geri gelir. Bitkisi az tanklarda bu yosuna davetiye çıkarabilir (PFK). Kaç litre suyun değişeceğini ve nitratın nerede oturacağını su değişimi hesaplayıcı gösterir.

Turba, yapraklar ve kökler

Turba suya tanik ve hümik asitler bırakır, bazı mineralleri de bağlar. Ama Practical Fishkeeping bunun yalnızca KH yeterince düşükse işe yaradığını, sert ve bazik suda KH'nin asidi tamponlayacağını, turbanın pH'ı pek değiştirmeyeceğini vurguluyor.

Kurutulmuş yapraklar (akvaristlerin "badem yaprağı" dediği Terminalia catappa yaprakları gibi) ve bataklık kökleri de benzer biçimde suyu hafifçe asitleştirir ve kehribar rengine boyar. Practical Fishkeeping'in değerlendirmesi temkinli: yaprak ve kökler KH'yi biraz düşürüp pH'ı hafifçe indirebilir, ama bu çok etkili bir yöntem değildir ve her su değişimi etkiyi seyreltir. Bu malzemeler en çok, zaten yumuşak olan ya da RO ile yumuşatılmış suda "kara su" havası yaratmak için işe yarar.

Bir uyarı: Practical Fishkeeping'e göre yalnızca RO suyu kullanılan bir tanka büyük kökler konursa, bıraktıkları asitli maddeler tamponsuz suda pH'ı hızla düşürebilir. Yumuşatılmış suda da bir miktar KH bırakmak bu yüzden önemli.

Zemin ve dekoru kontrol et

pH'ı ve sertliği bir türlü düşüremiyorsan sorun büyük olasılıkla tankın içindedir. Practical Fishkeeping'e göre birçok çakıl ve kaya kireçlidir; KH'yi ve GH'yi yükseltip pH'ı yukarı çeker, bu yüzden RO ya da asitle düşürülen değerler kısa sürede geri tırmanır. Pürüzlü, tozlu renk kaplamalı bazı renkli çakıllar dolomitten yapılır; sıradan dere çakılı bile sertliği artıracak kadar kalsiyum içerebilir. Yumuşak su türleri için inert (suyun kimyasını değiştirmeyen) kum ya da kireçsiz çakıl seçilmeli. Ne kadar zemin gerektiğini zemin hesaplayıcı ile bulmak mümkün.

Kaçınılacak yöntemler

• Ev tipi su yumuşatıcıları: Kalsiyum ve magnezyumu sodyumla değiştirir; çıkan su balık için fazla sodyumludur (PFK).
• Yağmur suyu: Practical Fishkeeping kirlilik riski taşıdığını ve çok asidik olabileceğini, kullanılacaksa temiz bir çatıdan toplanıp aktif karbondan süzülmesi gerektiğini yazıyor.
• Çıplak RO ya da damıtılmış su: Yukarıda anlatıldığı gibi mutlaka mineral eklenir.

pH ve sertliği yükseltmek

Yükseltmek, düşürmekten çok daha kolaydır. Practical Fishkeeping kireç taşını taklit eden çok sayıda tampon ürün olduğunu, bunların kalsiyumu, karbonatı ya da ikisini birden artırdığını yazıyor. MSD'nin saydığı seçenekler de benzer: alkaliniteyi artırmak için dolomit ya da tarım kireci, küçük sistemlerde karbonat sertliğini artırmak için sodyum bikarbonat (yemek sodası); kalsiyumu artırmak için ise kalsiyum klorür, dolomit ya da kireç.

Sert ve bazik su isteyen türler için zemin de iş görür. Practical Fishkeeping mercan kumu ve mercan çakılının kireçli olduğunu, suyu çok sertleştirip pH'ı 8'in üstüne çıkarabildiğini, bu yüzden yalnızca yüksek pH ve sertliğin istendiği Malawi ve Tanganyika ciklet tanklarında kullanılması gerektiğini yazıyor. Aragoniti ise ayrıca öneriyor: mercan kumu ve dolomit yaklaşık pH 8'de çözünmeye başlarken aragonit yaklaşık 7,8'de çözünmeye başlıyor, bu da onu yumuşak musluk suyunu sert su türlerine uygun hâle getirmede daha etkili kılıyor. Çok yumuşak su bölgelerinde bazı akvaristler, pH'ın kendi kendine düşmesini engellemek için az miktarda mercan kumu kullanıyor.

Sarı prenses ve demasoni gibi Malawi türleri bu tür suyu ister. Canlı doğuran moli ve lepistes de Practical Fishkeeping'e göre çoğu balıktan daha sert suya ihtiyaç duyar ve yumuşak suda zorlanır; mineral eksikliğinde molilerde titreme ve kas kasılmaları görülebildiğini de ekliyor.

KH tamponu: pH çöküşüne karşı sigorta

Akvaryumda pH'ı zamanla aşağı çeken sürekli bir süreç var. MSD ve UF/IFAS'ın anlattığı gibi filtre bakterileri amonyağı nitrite ve nitrata çevirirken asit üretir ve karbonatı tüketir; KH azaldıkça pH düşer. UF/IFAS toplam alkalinite 20 mg/L'nin altına indiğinde yaygın nitrifikasyon bakterilerinin verimli çalışamadığını, alkalinite bittiğinde pH'ın hızla düşüp hem balıkları hem bakterileri öldürebileceğini yazıyor.

MSD bu tablonun uç hâlini "eski tank sendromu" olarak tanımlıyor: su değişimi küçük ve seyrek, eksilen su yalnızca üstten tamamlanıyor, KH sıfıra yakın, pH genellikle 6'nın altında, toplam amonyak çok yüksek. Sendromun özellikle yüksek proteinli yemle beslenen büyük, etçil balıkların tanklarında sık görüldüğünü belirtiyor; oskar bu gruba giren tipik bir akvaryum balığı. Tedavisi de yavaşlık üzerine kurulu: pH'ı birden yükseltmek amonyağı zehirli biçime çevireceği için MSD günlük küçük su değişimleriyle değerlerin normale döndürülmesini, ardından düzenli ve büyük su değişimlerine geçilmesini öneriyor. Practical Fishkeeping'te benzer bir okur sorusuna verilen yanıt da aynı yönde: sert musluk suyunda birkaç günde bir yaklaşık yüzde 10'luk değişimler, yumuşak suda ise kovaya eklenen ticari bir tampon.

Buradan çıkan pratik ders basit: KH'yi hiç sıfıra indirmemek. Practical Fishkeeping yumuşak suyun tampon gücünün az olduğunu, bu yüzden daha küçük ama daha sık su değişimi gerektirdiğini ve hafif bir tampon eklemenin faydalı olabileceğini yazıyor. Düzenli su değişimi KH'yi tazeler; filtre bakterilerinin bu dengedeki rolü azot döngüsü rehberinde anlatılıyor.

1. 1

   Hazırlık

   Isıtıcı ve filtre fişten çekilir; yalnız akvaryuma ayrılmış kova kullanılır.

2. 2

   Sifonlama

   Sifon zemine gömülerek dipteki kir çekilir, eski su kovaya alınır.

3. 3

   Şartlandırma

   Yeni suya ambalajdaki doza göre klor/kloramin giderici eklenir.

4. 4

   Sıcaklık eşitleme

   Yeni suyun sıcaklığı termometreyle tankınkine yaklaştırılır.

5. 5

   Dolum

   Su yavaşça, dekora çarpmadan eklenir; cihazlar yeniden açılır.

Türe göre karar: kimin için değiştirmeli?

Practical Fishkeeping balıkları kaba olarak ikiye ayırıyor: Amazon ve Batı Afrika orman sularından gelen, pH'ı 7'nin altını seven asit suyu türleri ve Malawi, Tanganyika gibi bazik sulardan gelen türler. Her iki grup da karşı uçtaki suya dayanıksızdır; ortada, nötre yakın sulardan gelen türler ise çok daha uyumludur.

• Genel topluluk tankı: Çoğu zaman musluk suyu, şartlandırılıp sıcaklığı ayarlanarak yeterlidir. Practical Fishkeeping satıcıların topluluk balıklarını çoğunlukla yerel suya alıştırdığını hatırlatıyor; neon tetra alırken dükkânın suyunu sormak bu yüzden faydalı.
• Hassas yumuşak su türleri: Diskus ve ramirezi gibi türler için pH ve sertliğin balık gelmeden önce ayarlanması gerekebilir. Practical Fishkeeping diskus bakımında pH 6,0–7,0'ı yeterli sayıyor; üretim için pH 6,0–6,5, GH 2 ve KH 1 civarını öneriyor ve pH çökmesin diye sık su değişimini şart koşuyor.
• Sert su türleri: Malawi ve Tanganyika ciklitleri, moli ve lepistes için yumuşak suyu aragonit ya da tampon ürünlerle sertleştirmek gerekebilir.

Farklı sulardan gelen türleri aynı tanka koymak ayarı imkânsız hâle getirir. Seçtiğin türlerin su aralıklarının örtüşüp örtüşmediğini uyumluluk aracı gösterir. Suyu farklı bir dükkândan gelen balığı tanka alırken de değişimi yumuşatmak için yeni balık alıştırma rehberindeki damla yöntemi kullanılabilir.