İçeriğe geç
Akvaryum Atlası

Su kalitesi

Akvaryum su testleri: pH, KH, GH, amonyak, nitrit ve nitrat nasıl okunur?

Akvaryum suyunda hangi değer ne anlama gelir, hangi aralık güvenli, damla test, şerit ve dijital ölçer arasındaki fark ve sonuçları doğru okumanın yolları.

10 dk okumaGüncelleme: 12 kaynak

Su dolu beyaz bir kaba daldırılmış, ekranında 4,96 okunan kırmızı dijital pH ölçer

Fotoğraf: Ildar Sagdejev ( Specious ) · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Akvaryum suyunun berrak görünmesi, balıklar için güvenli olduğunu göstermez. Balığı en hızlı öldüren iki şey, MSD Veterinary Manual'a göre düşük çözünmüş oksijen ve yüksek amonyaktır; ikisi de gözle görülmez. Su testleri bu görünmeyeni sayıya çevirir: hangi değerin ne anlama geldiğini ve hangi aralıkta durması gerektiğini bilmek, sorunu balık hastalanmadan fark etmeyi sağlar.

Hangi testler, ne sıklıkla?

OATA tatlı su akvaryumu için dört temel testi sayıyor: amonyak, nitrit, nitrat ve pH. Kurulum listesinde bunlara su sertliğini de ekliyor. RSPCA amonyak ve nitrit kitlerini "isteğe bağlı değil, zorunlu" kabul ediyor. Sıcaklık ise her gün, termometreyle bakılan ayrı bir değer.

Sıklıkta kaynaklar tam örtüşmüyor: OATA en az haftada bir test öneriyor, RSPCA iki haftada bir ölçümü yeterli buluyor. OATA kurulum döneminde ve yeni balık eklendiğinde daha sık ölçmeyi öneriyor; RSPCA da döngü sürerken iki günde bir test istiyor. UF/IFAS'ın kuralı pratik: balığın görünüşü ya da davranışı değiştiğinde, yalnızca iştahı azaldığında bile, su hemen test edilir. Amonyak bulunduğu sürece de test sıklığı sorun çözülene kadar artırılır.

Sonuçları tarihle birlikte bir deftere ya da telefona yazmak işin yarısıdır. OATA ve UF/IFAS kayıt tutmayı öneriyor; tek bir ölçüm bir fotoğraftır, haftalar boyunca tutulan kayıt ise suyun hangi yöne gittiğini gösterir.

MSD'nin bir uyarısı da var: akvaryum dükkânlarının çoğu su testinde sınırlı imkâna sahip, daha az hassas testler kullanabiliyor ve sonucu yorumlamakta zorlanabiliyor. Kendi kitine sahip olmak bu yüzden değerli.

Değerler tablosu: hangi aralık güvenli?

Aşağıdaki tablo genel bir çerçevedir. Türlerin sıcaklık, pH ve sertlik aralıkları birbirinden çok farklıdır; tanka konacak türlerin kendi değerleri her zaman önce gelir.

DeğerHedefDikkat eşiğiKaynak
Amonyak (toplam, TAN)0 mg/LHer ölçülebilir değer sorun işareti; zehirli NH₃ 0,05 mg/L'de doku hasarı başlatırOATA, MSD, UF/IFAS
Nitrit (NO₂⁻)0 mg/L0,1 mg/L'den itibaren zehirliMSD, UF/IFAS
Nitrat (NO₃⁻)Mümkün olduğunca düşükMSD tatlı su için 20 mg/L altını normal sayıyor; PFK 50 mg/L altını genel sınır olarak veriyorMSD, PFK, OATA
pHTüre göreMSD'ye göre tatlı suda 6,5–9,0 olağan aralık; ani değişim tek başına tehlikeMSD, PFK
KH (karbonat sertliği)Tamponu tükenmemiş suMSD 100 mg/L CaCO₃ (yaklaşık 5,6 °dKH) üstünü önerir; 50 mg/L (yaklaşık 2,8 °dKH) altı düşük tamponMSD
GH (genel sertlik)Türe göreMSD 20 mg/L CaCO₃'ün (yaklaşık 1,1 °dGH) altını mineral eksikliği riski sayıyorMSD
Çözünmüş oksijen5 mg/L üstü5 mg/L altı stres, 4 mg/L ve altı ölüm görülebilirMSD, UF/IFAS
Klor ve kloramin0 mg/L0,02 mg/L'de bile olumsuz etkiMSD
SıcaklıkTüre göreAni değişim bağışıklığı zayıflatırMSD, PFK

Nitrat satırındaki farkı saklamamak gerekiyor. MSD'nin tablosu tatlı suda 20 mg/L altını "normal" kabul ediyor; Practical Fishkeeping çoğu akvaryum balığı için 50 mg/L altının genel kabul gördüğünü yazıyor; OATA ise güvenli düzeyin türe göre değiştiğini söyleyip tek bir sayı vermiyor. UF/IFAS de nitratın eskiden düşünüldüğünden daha zararlı olabileceğini gösteren araştırmalara dikkat çekiyor. Ortak nokta şu: nitrat düzenli su değişimi ve canlı bitkilerle düşük tutulur.

Amonyak için de iki farklı sayı dolaşıyor. MSD ve UF/IFAS zehirli serbest amonyakta (NH₃) 0,05 mg/L'yi doku hasarının başladığı nokta olarak veriyor; Practical Fishkeeping daha temkinli davranıp 0,02 mg/L'nin bile tehlikeli olabileceğini yazıyor. İkisi de aynı yere çıkıyor: olgun bir tankta ölçülebilir amonyak olmamalı.

pH: küçük sayı, büyük fark

pH suyun asitlik ya da bazlık derecesidir; 7 nötr, altı asidik, üstü baziktir. Practical Fishkeeping'in altını çizdiği ayrıntı, ölçeğin logaritmik olması: her bir birim on kat fark demektir. pH 6'dan 5'e inen su on kat daha asidik hâle gelmiştir. Göze küçük görünen bir değişim, balık için büyük bir kimya değişikliğidir.

Bazı türler asidik, bazıları bazik suya uyum sağlamıştır. Neon tetra ve diskus gibi Güney Amerika türlerinin kart değerleri pH 5,0–7,0 aralığında; Malawi gölünden gelen sarı prenses ise 7,8–8,5 arasını istiyor. MSD çoğu tatlı su balığının makul dalgalanmaları tolere ettiğini, birçok tür için öldürücü sınırların kabaca pH 4 ve 10 civarında olduğunu belirtiyor. Asıl tehlike çoğu zaman değerin kendisi değil, hızlı değişimidir.

pH gün içinde de oynar. MSD'nin açıkladığı gibi bitkiler ve yosunlar gündüz karbondioksit tüketir, pH yükselir; gece solunum baskın gelir, karbondioksit artar, pH düşer. Practical Fishkeeping da CO₂ verilen bitkili tanklarda pH'ın sabah en düşük olup gün içinde yükseldiğini yazıyor. Bu yüzden kıyaslanacak ölçümleri günün aynı saatinde yapmak, yanlış alarmı önler.

pH'ı zamanla aşağı çeken başlıca etkenler karbondioksit ve nitrifikasyon, yani filtre bakterilerinin amonyağı işlerken ürettiği asittir. Kalabalık bir tank, kirli zemin ya da tıkanmış bir alt filtre pH düşüşü riskini artırır (PFK). pH'ı güvenli biçimde değiştirmek ayrı bir konu ve pH ve sertlik ayarlama rehberinde ayrıntısıyla anlatılıyor.

Bir bardak suya daldırılmış, ekranında ölçüm gösteren kalem tipi dijital pH ölçer

Bir bardak suya daldırılmış, ekranında ölçüm gösteren kalem tipi dijital pH ölçer

Fotoğraf: AgrisR · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

KH ve GH: sertliğin iki yüzü

Sertlik, suda çözünmüş kayanın, özellikle kireç taşının ölçüsüdür. Akvaryumcular iki değere bakar:

  • GH (genel sertlik): Kalsiyum, magnezyum ve diğer iki değerlikli iyonların toplamı. Balıklar kalsiyumu solungaçlarından alır; yumuşak su türleri azla yetinmeye, sert su türleri daha fazlasına uyum sağlamıştır (PFK).
  • KH (karbonat sertliği): Karbonat ve bikarbonat miktarı, yani suyun asitlere karşı tampon gücü. KH yüksekse pH kolay kolay düşmez; KH tükenirse pH birden çökebilir.

KH, GH'nin bir parçası olduğu için KH değeri GH'den büyük çıkamaz (PFK). İkisi de çoğunlukla "derece" (°d) ile verilir; Practical Fishkeeping bir Alman derecesini yaklaşık 17,9 mg/L CaCO₃ olarak veriyor. MSD ise değerleri doğrudan mg/L CaCO₃ cinsinden yazıyor. Kitinin sonucunu farklı birime çevirmek gerekirse aşağıdaki araç işini görür.

Sertlik dönüştürücüGH/KH değerini °d, ppm ve mmol/L arasında çevir.

GH ve KH kitleri titrasyonla çalışır: numuneye reaktif damla damla eklenir, renk değişene kadar sayılan damla sayısı doğrudan sertliği verir (PFK). Bu yüzden damla boyutu ve şişenin tutuluşu sonucu değiştirir.

KH'nin neden izlenmesi gerektiğini MSD'nin "eski tank sendromu" tarifi iyi anlatıyor: su değişimi az ve seyrek yapılan tankta filtre bakterileri tamponu tüketir, KH sıfıra yaklaşır, pH 6'nın altına iner. Düzenli KH ölçümü bu kaymayı erken gösterir.

Amonyak, nitrit ve nitrat: azot üçlüsü

Bu üç değer birbirinin devamıdır: balığın saldığı amonyak filtre bakterileri tarafından önce nitrite, sonra nitrata çevrilir. Sürecin nasıl işlediği ve yeni tankta neden aksadığı azot döngüsü rehberinde ayrıntılı anlatılıyor.

Balık atığı, artık yemçürüyen organik maddeAmonyak NH₃ / NH₄⁺çok zehirliNitrit NO₂⁻zehirliNitrat NO₃⁻düşük dozda az zehirliBitkilernitratı besin olarak alırSu değişiminitratı dışarı atar1. bakteri grubu2. bakteri grububakteriler filtre süngeri ve zemin yüzeyinde yaşar — filtreyi musluk suyuyla yıkamak onları öldürür
Azot döngüsü — bakteriler zehirli amonyağı önce nitrite, sonra çok daha az zehirli nitrata çevirir; nitratı bitkiler ve su değişimi uzaklaştırır

Okurken dikkat edilecek üç ayrıntı var:

  1. Kitin ölçtüğü amonyak toplamdır. UF/IFAS'a göre çoğu kit toplam amonyak azotunu (TAN) mg/L olarak verir; mg/L ile ppm aynı şeydir. Zehirli serbest amonyağın oranını bulmak için pH ve sıcaklık da bilinmelidir; iyi bir amonyak kiti bu yüzden pH testi ve termometreyle birlikte düşünülür. MSD, pH 8,5'i aşmayan bir ev akvaryumunda 1,0 mg/L TAN'ın büyük bir acil durum olmadığını, ama hesaplamanın mutlaka yapılması gerektiğini belirtiyor.
  2. Nitrit ve nitrat "azot cinsinden" verilebilir. MSD'ye göre birçok kit nitriti NO₂-N, nitratı NO₃-N olarak ölçer. Gerçek nitrit için sonuç 3,3 ile, gerçek nitrat için 4,4 ile çarpılır. Kutuda hangi birimin yazdığına bakmak, iki kiti karşılaştırırken yanılmayı önler.
  3. Yöntem farkı yanlış alarm verebilir. UF/IFAS, Nessler yöntemli amonyak kitlerinin şartlandırıcılardan, amonyak bağlayıcı ürünlerden ve son 24–72 saatte kullanılmış formalinden sonra yanlış yüksek sonuç verdiğini, salisilat yöntemli kitlerin bunlardan etkilenmediğini yazıyor.

Sıcaklık, oksijen ve klor

Sıcaklık her gün bakılan tek değerdir. Türlerin aralıkları çok farklı: tür kartlarında neon tetra için 21–25°C, diskus için 28–30°C yazıyor; Practical Fishkeeping de bu iki türün bu yüzden aynı tanka uymadığını örnek veriyor. RSPCA ısıtıcı ve termostatların bozulabileceğini hatırlatıp dijital bir termometreyle günlük kontrol istiyor. Isıtıcının tank hacmine göre yeterli olup olmadığını ısıtıcı hesaplayıcı ile kontrol etmek mümkün.

Sıcaklık oksijenle de bağlantılı. Practical Fishkeeping, ılık suyun daha az oksijen tuttuğunu ve balığın sıcakta daha çok oksijene ihtiyaç duyduğunu, bu ikisinin birleşince solunum sıkıntısı yarattığını anlatıyor. MSD çoğu balığın 5 mg/L üstü çözünmüş oksijende iyi olduğunu, bunun altının tehlikeli sayıldığını belirtiyor. Ev akvaristleri oksijeni nadiren ölçer; yüzeyde soluklanan balık, yüzeyi hareketlendirmenin ve suyu test etmenin zamanı geldiğini gösterir.

Ani sıcaklık değişimi de bir risk. MSD kısa sürede birkaç derecelik değişimin bile bağışıklığı zayıflatabileceğini yazıyor ve balık taşınırken saatte 1°C'yi genel bir üst sınır olarak veriyor. Su değişiminde eklenen suyun sıcaklığı bu yüzden tankınkine yakın olmalı.

Klor ve kloramin ölçülmesi gereken bir değerden çok önlenmesi gereken bir zehirdir. MSD bu maddelerin 0,02 mg/L gibi çok düşük düzeylerde bile balığa zarar verdiğini belirtiyor. Şebeke suyu her seferinde şartlandırıcıyla hazırlanır.

TDS ve iletkenlik ölçerler

TDS (toplam çözünmüş katı) ve iletkenlik ölçerler suyun genel mineral yükünü gösterir. Practical Fishkeeping'in vurguladığı gibi bu cihazlar tek tek minerallerin miktarını söylemez; yüksek bir TDS değerinin kalsiyumdan mı, sodyumdan mı, nitrattan mı geldiği anlaşılamaz. Bu yüzden GH ve KH testinin yerini tutmazlar.

En çok işe yaradıkları yer ters ozmoz (RO) suyunu kontrol etmektir. Practical Fishkeeping iyi çalışan bir RO cihazından çıkan suyun TDS'inin 10 ppm ya da altında, GH'sinin sıfır olması gerektiğini yazıyor; değer yükselmeye başladıysa membran ya da ön filtreler yorulmuştur.

Koruyucu kapağı yanında duran kalem tipi dijital TDS ölçer

Koruyucu kapağı yanında duran kalem tipi dijital TDS ölçer

Fotoğraf: Morn · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Şebeke suyunu da en az bir kez tam test etmek iyi bir başlangıçtır. Practical Fishkeeping musluk suyunun kimyasının bölgeden bölgeye çok değiştiğini, yerel su idaresinin analiz raporunun ilk fikri verdiğini ama yine de kendi ölçümünü yapmak gerektiğini söylüyor. Musluk suyunda nitrat ya da yüksek sertlik varsa, su değişimi bunları tanka geri taşır.

Test kiti türleri

Kit türüGüçlü yanıZayıf yanı
Sıvı reaktifli damla testGenellikle en ayrıntılı ölçek; GH ve KH için damla sayısıyla doğrudan sonuçDaha zahmetli; tüp temizliği, damla açısı ve reaktif ömrü sonucu etkiler
Tablet testDamla saymak yerine tablet eritilirRenk karşılaştırması yine göze dayanır
Test şeridiSaniyeler içinde birkaç değer birdenKaba sonuç; talimattaki okuma süresine uymak gerekir
Dijital ölçer (pH, TDS)Sayısal ve hassasPahalı; pH ölçer düzenli kalibrasyon ister

Practical Fishkeeping pH kitlerinin düşük aralık (7 altı), yüksek aralık (7 üstü) ve geniş aralık olarak satıldığını, geniş aralıklı kitlerin yalnızca kaba bir yaklaşım sunduğunu yazıyor. Yumuşak su tankında düşük aralıklı, Malawi tankında yüksek aralıklı bir kit daha doğru sonuç verir. Aynı kaynak daha hassas sonuç için dijital ölçer ya da ölçüm bilgisayarını da seçenek olarak sayıyor.

Renk skalası basılı kutusundan çıkarılan pH test şeritleri ve numune kabı

Renk skalası basılı kutusundan çıkarılan pH test şeritleri ve numune kabı

Fotoğraf: Ajay Kumar Chaurasiya · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Sonucu doğru okumak

Practical Fishkeeping'in test kitleri üzerine yazdığı yazı, en sık hataları sıralıyor:

  • Kimyasala dikkat. Birçok reaktif tehlikeli madde içerir; etikette uyarı işareti varsa eldiven ve göz koruması kullanılır. Tüpü parmakla kapatıp çalkalamak yerine kapağı takılır.
  • Temiz tüp. Önceki testten kalan kurumuş reaktif yanlış sonuç verir. Tüp ve kapak her testten sonra durulanıp kurutulur.
  • Doğru hacim. Tüp çizgisine kadar doldururken suyun yüzeyindeki kavisin (menisküs) alt kenarı esas alınır.
  • Numuneyi tanka geri dökme. Tüpte kalan reaktif balıklara zarar verebilir; fazla numune lavaboya dökülür. Numune almak için pipet ya da şırınga en temizi.
  • Şişeyi tam ters tut. Bazı şişeler eğik tutulduğunda farklı boyutta damla verir.
  • Tarih kontrolü. Reaktifler açıldıktan sonra oksitlenir; birçoğu ilk kullanımdan sonra yaklaşık altı ay güvenilir kalır. Şişeler kullanmadan önce çalkalanır.

Renkli sonuçları okurken renk kartını tüpün arkasına tutup iyi ışıkta karşılaştırmak, iki ton arasında kalındığında ise tanka göre temkinli olan değeri esas almak mantıklı olur.

Sonuç kötüyse ne yapılır?

  • Amonyak ya da nitrit sıfırın üstünde: UF/IFAS yemi kesmeyi ya da azaltmayı, küçük sistemlerde su değişimini öneriyor; MSD toplam amonyak yüksekse suyun en az yarısının değiştirilmesini söylüyor. Değerler düşene kadar her gün ölçüm. Ne kadar su değiştirileceğini su değişimi hesaplayıcı ile planlamak kolaylaşır.
  • pH beklenmedik biçimde düşüyor: Önce KH'ye bakılır. KH tükenmişse suyun tamponu bitmiştir; MSD bu durumda ani pH yükselişini ve amonyak şokunu önlemek için günlük küçük su değişimlerini öneriyor.
  • Nitrat yükseliyor: Su değişimi sıklığı ve miktarı artırılır, stok ve yem gözden geçirilir. Tankın kapasitesini stok hesaplayıcı ile kontrol etmek işe yarar.
  • Sıcaklık hedef dışında: Isıtıcı ve termostat kontrol edilir; aşırı sıcakta PFK'nin önerdiği gibi önce havalandırma artırılır.

Değerler yerindeyken balıklar hâlâ hasta görünüyorsa sorun başka yerdedir; filtrenin yeterli olup olmadığını anlamak için filtre çeşitleri rehberine, yeni gelen balıkların hastalık taşımasını önlemek için karantina tankı rehberine bakılabilir.

Sık sorulanlar

Akvaryum suyunu ne sıklıkla test etmeliyim?

OATA en az haftada bir test öneriyor, RSPCA ise iki haftada bir ölçümü yeterli görüyor. Kurulum döneminde, yeni balık eklendiğinde ve yem miktarı arttığında sıklık artırılır. UF/IFAS balığın görünüşü, davranışı ya da iştahı değiştiği anda suyun hemen test edilmesini istiyor.

Test şeritleri güvenilir mi?

Şeritler hızlı bir fikir verir ama geniş aralıklı kitler kaba sonuç verir; Practical Fishkeeping bu tür kitlerin ancak yaklaşık bir değer gösterdiğini yazıyor. Amonyak ve nitrit gibi sıfır olması gereken değerlerde, sonuç şüpheliyse sıvı reaktifli damla testle doğrulamak daha sağlıklı.

KH ile GH arasındaki fark nedir?

GH suda çözünmüş kalsiyum ve magnezyum gibi iyonların toplam miktarını, KH ise pH'ı tamponlayan karbonat ve bikarbonatı ölçer. KH, GH'nin bir parçası olduğu için KH değeri GH'den yüksek çıkamaz. Birim çevirmek için sertlik dönüştürücü kullanılabilir.

Amonyak testi 0,25 gösteriyor, tehlikeli mi?

Sağlıklı, olgun bir tankta amonyak sıfır olmalı; her ölçülebilir değer bir sorun işaretidir. Zehirli olan serbest amonyağın (NH₃) oranı pH ve sıcaklıkla artar; MSD Veterinary Manual pH 8,5'i aşmayan ev akvaryumunda 1 mg/L toplam amonyağın bile acil sayılmadığını, ama NH₃'ün 0,05 mg/L'de solungaç dokusunu bozduğunu belirtiyor. Yemi azaltıp kısmi su değişimi yapmak ve her gün yeniden ölçmek gerekir.

Test kitinin son kullanma tarihi önemli mi?

Önemli. Practical Fishkeeping reaktiflerin açıldıktan sonra oksitlenmeye başladığını ve birçoğunun ilk kullanımdan sonra yaklaşık altı ay güvenilir kaldığını yazıyor. Eski bir kit, sorun varken her şey yolunda görünen yanlış bir sonuç verebilir.

Kaynaklar

Bilgiler genel bakım rehberi niteliğindedir; hastalık ve olağan dışı durumlarda veteriner hekime veya uzman akvariste danışın.

Sıradaki rehberler