Akvaryum filtre çeşitleri: sünger, iç, askı, dış filtre ve sump

Filtre, akvaryumda gözle görülen kiri toplamaktan çok daha fazlasını yapar: balığın sürekli saldığı amonyağı zararsıza yakın nitrata çeviren bakterilere ev sahipliği eder. RSPCA hiçbir balığın iyi kurulmuş ve bakımı yapılan bir filtre olmadan tutulmaması gerektiğini söylüyor. Hangi filtrenin seçileceği ise tankın boyuna, balıkların ne kadar kirlettiğine ve bakıma ne kadar zaman ayrılacağına bağlı. Bu rehber, yaygın filtre tiplerini, üç filtrasyon işini ve filtreyi temizlerken bakteri kolonisini nasıl koruyacağını anlatıyor.

Filtrenin üç işi: mekanik, biyolojik, kimyasal

MSD Veterinary Manual ve Practical Fishkeeping filtrasyonu aynı üç başlıkta topluyor:

• Mekanik filtrasyon: Yem artığı, dışkı ve bitki parçası gibi katı atıkları tutar. Genellikle sünger, elyaf ya da pamuk pedlerdir. Katı atık çürümeden sudan çıkarıldığında biyolojik filtreye binen yük de azalır.
• Biyolojik filtrasyon: Amonyağı nitrite, nitriti nitrata çeviren bakterilerin yaşadığı yüzeydir. MSD bu bakterilerin çevrede her yerde bulunduğunu, ama çalışmak için oksijene ve karbonata (alkaliniteye) ihtiyaç duyduğunu vurguluyor. Seramik halka, gözenekli taş ve sünger gibi malzemeler bu yüzden yüzey alanı büyük olacak şekilde tasarlanır.
• Kimyasal filtrasyon: Belirli maddeleri tutan malzemelerdir. En bilineni aktif karbondur; MSD karbonun renk veren bileşikleri ve bazı zehirli maddeleri sudan aldığını, gelen şebeke suyundaki klor ve kloramini gidermek için de kullanıldığını yazıyor. Zeolit amonyak, bazı reçineler nitrat ya da fosfat tutar (PFK).

Sıralama önemli. MSD mekanik filtrenin her zaman biyolojik filtreden önce gelmesi gerektiğini, çünkü iri parçacıkların biyolojik yatağı tıkayıp oksijensiz bölgeler oluşturduğunu belirtiyor. Practical Fishkeeping de iyi tasarlanmış bir dış filtrede malzemenin mekanik, biyolojik, kimyasal sırasıyla dizildiğini yazıyor.

Önem sıralamasında ise biyolojik filtrasyon açık ara birinci. Practical Fishkeeping'e göre o olmadan amonyak ve nitrit hızla zehirli düzeye çıkar; mekanik filtrasyon ikinci sırada gelir, kimyasal filtrasyon ise çoğu zaman belirli bir amaç için, kısa süreli kullanılır. Karbonun etkin ömrü yaklaşık altı hafta, zeolitin iki aya kadardır; tükenen malzeme temizlenmez, değiştirilir (PFK). Karbon sudaki ilaçları da tuttuğu için tedavi sırasında filtreden çıkarılır; karantina tankı rehberinde bu yüzden kimyasal malzemesiz bir filtre öneriliyor.

Filtre çeşitleri bir bakışta

Tür	Nerede durur?	Güçlü yanı	Zayıf yanı
Sünger filtre	Tank içinde, hava pompasıyla	Ucuz, yumuşak akış, bakımı kolay	Görüntüsü; malzeme hacmi sınırlı
İç (motorlu) filtre	Tank içinde, arka köşede	Kurulumu kolay, küçük ve az stoklu tanka yeter	Az malzeme, sık temizlik ister, tankta yer kaplar
Askı (şelale) filtre	Tank kenarına asılı, dışarıda	Tank içini boşaltır, malzemeye dışarıdan ulaşılır	Kapak ve çerçeveyle uyum gerekir
Dış (kanister) filtre	Dolap içinde, hortumlarla	Çok malzeme, esnek dizilim, seyrek temizlik	Pahalı, kurulumu ve bakımı daha zahmetli
Sump	Tankın altında ikinci bir kap	Hacmi artırır, ekipmanı gizler	Delikli tank ya da taşma kutusu, dikkatli tasarım
Alt filtre	Zeminin altında plaka	Ucuz, geniş yüzey	Bitkiyle zor, zemin temizliği şart, eşelenen balığa uygun değil

Sünger filtre

Hava pompasına bağlı bir borunun ucunda duran süngerden ibarettir: yükselen hava kabarcıkları suyu süngerin içinden çeker. Practical Fishkeeping'te Neale Monks, bakım kolaylığı için ilk tercihinin sünger filtre olduğunu, bakımın süngeri çıkarıp sıkmaktan ibaret kaldığını ve bu filtrelerin faydalı bakterilere bol yer sağladığını yazıyor. Küçük balıklar süngerin yüzeyindeki yosun ve mikroskobik canlıları da didikler; bu, karides ve canlı doğuran balık yavruları için ek bir kazançtır.

Akışı yumuşak olduğu için zayıf yüzücüler için idealdir. Tür kartımızda beta için yumuşak filtre çıkışı ve hava ile çalışan sünger filtre öneriliyor. Practical Fishkeeping de karantina ve hastane tankında hasta balığın güçlü akıntıya karşı yüzemeyip çabuk yorulacağını, bu yüzden sünger filtrenin uygun olduğunu belirtiyor.

İç filtre

En yaygın ve en ucuz motorlu filtredir: dar bir kutunun içinde sünger, üstünde küçük bir pompa. Tankın arka köşesine, çıkışı yüzeyin hemen altında kalacak şekilde yerleştirilir (PFK). Practical Fishkeeping iç filtrelerin küçük ve az stoklu tanklar için yeterli olduğunu, ama genellikle az malzeme taşıdıklarını ve dış filtrelere göre daha sık bakım istediklerini yazıyor. Seçerken içinde mümkün olduğunca çok filtre malzemesi olan modele bakmak gerekir.

Askı (şelale) filtre

Tankın arka camına asılan, gövdesi dışarıda kalan filtredir. Emme borusu tank suyunu yukarıdaki haznede duran süngerden ya da kartuştan geçirir, su bir oluktan tanka geri döner. Filtre malzemesi tank dışında olduğu için bakımda eller suya pek girmez ve tank içi boş kalır. Malzeme hacmi modelden modele değiştiği için, iç filtrede olduğu gibi, haznesi geniş olanı seçmek mantıklı. Kapak ve arka çerçevenin askıya yer bırakıp bırakmadığı alırken kontrol edilir.

Dış (kanister) filtre

Dolabın içinde duran, tank suyunu hortumla çekip temizledikten sonra geri basan kapalı bir kaptır. Practical Fishkeeping dış filtrelerin iç filtrelerden çok daha fazla malzeme aldığını, bu yüzden daha seyrek temizlik istediğini ve özel malzemelerle esnek biçimde doldurulabildiğini yazıyor. İyi bir filtre ya da daha zorlu türler isteniyorsa önerdiği seçenek bu; bedeli ise daha yüksek fiyat. Practical Fishkeeping'in andığı ısıtıcılı (termo) modeller ya da hortuma takılan ısıtıcılar sayesinde ısıtıcıyı tank dışına almak da mümkün olur. Tür kartımızda oskar için ısıtıcının filtre hattına alınması bu yüzden öneriliyor, çünkü bu iri balık tanktaki ekipmanı kırabiliyor.

Sump

Sump, ana tankın altında duran ve borularla bağlı ikinci bir kaptır. Practical Fishkeeping'e göre iki büyük avantajı toplam su hacmini artırması (hazır sistemlerde yaklaşık yüzde 20) ve filtre, ısıtıcı, pompa gibi ekipmana tank dışında yer açmasıdır. Ana tank delinir ya da bir taşma kutusu kullanılır; su yukarıdan sump'a akar, bölmelerden ve malzemelerden geçip dönüş pompasıyla geri basılır. Elektrik kesildiğinde borulardaki su aşağı boşalacağı için sump'lar yarı dolu çalıştırılır.

Tatlı suda sump nadiren şarttır. Practical Fishkeeping çok büyük tatlı su tankları için yeri olduğunu kabul ediyor, ama 240 × 60 × 60 cm'ye kadar tankların bile birkaç büyük dış filtreyle çok daha az uğraşla çalıştırılabileceğini yazıyor.

Alt filtre

Zeminin altına yerleştirilen delikli bir plaka ve buna bağlı dikey borulardan oluşur; hava ya da pompa suyu çakılın içinden aşağı çeker, çakıl yatağı hem mekanik hem biyolojik filtre olur (PFK). Practical Fishkeeping ucuz olduğunu ve iç filtrelerden çok daha geniş bir bakteri yüzeyi sunduğunu kabul ediyor, ama şartları da sıralıyor: en az 76 mm çakıl, 2–5 mm tane boyu, üstüne kum eklenmemesi, düzenli çakıl temizliği. İhmal edilen yatak tıkanır, oksijensiz bölgelerde hidrojen sülfür birikebilir.

Bitkiler alt filtreli tankta zorlanır; Practical Fishkeeping ancak köke ya da taşa bağlanan bitkilerin iyi gittiğini yazıyor. Kumu eşeleyen balıklar için de uygun değildir: tür kartımızda panda corydoras için alt filtre önerilmiyor. Az stoklu, bitkisiz bir topluluk tankı için ise Neale Monks alt filtrelerin kurulduktan sonra az bakımla güvenilir çalıştığını belirtiyor.

Akış hızı: saatte kaç tur?

Filtre gücü, pompanın saatte çevirdiği litre (L/saat) ile verilir. Kaynaklar burada tek bir sayıda birleşmiyor:

• Tropica suyun saatte 3–5 kez filtreden geçmesini öneriyor; örneğin 150 litrelik bir tank için 450–750 L/saat kapasiteli bir pompa.
• Practical Fishkeeping ambalajda yazan tank hacmine göre, en az kendi tankı kadar, tercihen biraz daha büyük bir tank için yapılmış filtre seçilmesini öneriyor; japon balığı ve ciklet gibi kirli çalışan balıklar ya da kalabalık Malawi tankları için daha güçlü bir filtre gerektiğini ekliyor.
• Deniz akvaryumları için dolaşan "saatte 20 tur" gibi rakamlar Practical Fishkeeping'e göre resif tanklarına ve tank içindeki akıntı pompalarına ait; tatlı su filtresi için ölçü değil.

Bu, 100 litrelik bir topluluk tankı için Tropica ölçüsüyle saatte kabaca 300–500 litre demek. Gerçek hacmi hacim hesaplayıcı ile bulup buna göre seçmek, balık yükünü de stok hesaplayıcı ile kontrol etmek en doğrusu. Akış yalnızca "daha çok daha iyi" değildir: zayıf yüzücüler, uzun yüzgeçli türler ve hasta balıklar güçlü akıntıda yorulur. Güçlü bir filtrenin çıkışını bir yağmurlama borusuyla dağıtmak ya da camın yönüne çevirmek akıntıyı yumuşatır.

Akış zamanla düşer. Practical Fishkeeping filtre çıkışındaki akışın azalmasını mekanik süngerin tıkandığının en belirgin işareti olarak veriyor; yavaş çalışan filtre oksijen düzeyini de etkileyebilir.

Bakım: bakteri kolonisini korumak

Filtreyi temizlemenin amacı akışı geri getirmek, bakterileri silip atmak değildir. Kaynakların ortak kuralları şöyle:

1. Tank suyuyla temizle. OATA ve RSPCA filtre malzemesinin asla musluk altında yıkanmamasını, su değişiminde çıkan tank suyunda çalkalanmasını istiyor; Practical Fishkeeping de musluk suyundaki klorun bakterileri öldürüp filtreyi bir ay kadar işlevsiz bırakabileceğini yazıyor. Aşırı sıcak ya da soğuk su ve kimyası çok farklı su da bakterilere zarar verir (PFK).
2. Her şeyi aynı gün temizleme. Practical Fishkeeping mekanik süngerlerin kabaca iki haftada bir temizlenmesini, birden fazla sünger varsa bunların iki hafta arayla sırayla temizlenmesini öneriyor. Biyolojik malzemenin ise yaklaşık dört haftada bir, her seferinde yarısı tank suyunda çalkalanır; iki bölmeli dış filtrelerde bölmeler ay ay sırayla temizlenir.
3. Malzemeyi toptan değiştirme. Süngerler esnekliğini yitirince değiştirilir; Practical Fishkeeping bunun doğru boyutlu bir filtrede genellikle 12–18 ayda bir olduğunu yazıyor. Biyolojik malzeme dağılıyorsa üçte biri değiştirilir, sonraki üçte bir için en az dört hafta beklenir.
4. Pervaneyi unutma. RSPCA filtrenin düzgün çalışması için pervanenin (impeller) çıkarılıp temizlenmesini bakımın parçası sayıyor.

İlaçlar da koloniyi etkileyebilir. MSD antimikrobiyal ilaçların ve bazı kimyasalların biyolojik filtredeki bakterilere zarar verebildiğini belirtiyor; tedavi sonrasında amonyak ve nitriti daha sık ölçmek bu yüzden önemli.

Filtre değiştirilecekse eskisi bir anda sökülmez. Practical Fishkeeping yeni filtrenin önce olgunlaşması gerektiğini, bunun için iki filtrenin bir süre birlikte çalıştırılmasını öneriyor.

Yeni filtreyi olgunlaştırmak

Yeni filtre ilk gün biyolojik olarak boştur. Practical Fishkeeping balıksız döngünün genellikle dört-altı hafta sürdüğünü yazıyor; sürecin ayrıntısı azot döngüsü rehberinde var.

Süreyi kısaltmanın en etkili yolu olgun bir filtreden malzeme almaktır. Neale Monks, olgun filtrenin biyolojik malzemesini ikiye bölüp yarısını yeni filtreye koymanın, iki filtreyi de kısa sürede çalışır hâle getireceğini yazıyor; bakteriler uygun koşulda hızla çoğaldığı için verici filtredeki düşüş fark edilmeyecek kadar kısa sürer. Olgun tanktan alınan bitkiler de bakteri taşır. Tek risk, verici tanktaki hastalıkların da taşınmasıdır; RSPCA bu yüzden malzemenin hastalıksız bir tanktan alınmasını şart koşuyor.

Karantina tankı kullananlar için Practical Fishkeeping ve MSD'nin önerdiği pratik bir yöntem var: yedek sünger filtreyi ana tankta ya da ana tankın filtresinin içinde sürekli çalıştırmak. Böylece karantina tankı kurulduğu gün olgun bir filtreyle başlar.

Hangi filtre kime?

• Nano tank, beta, karides, yavru ve karantina tankı: Sünger filtre. Yumuşak akış, düşük maliyet.
• 54–100 litrelik az-orta stoklu topluluk tankı: İyi bir iç filtre ya da askı filtre; malzeme hacmi büyük olan model seçilir.
• 100 litre üstü, bitkili ya da kalabalık tank, kirli çalışan balıklar: Dış filtre. Oskar gibi büyük balıklar ve japon balıkları bol atık ürettiği için hacmin üstünde kapasite gerekir.
• Çok büyük tanklar ve birden fazla tankı tek sistemde toplayanlar: Sump, ya da Practical Fishkeeping'in önerdiği gibi birkaç büyük dış filtre.

Filtre seçimi kurulumun parçası; tank, zemin ve ısıtıcıyla birlikte planlamak için akvaryum kurulumu rehberi, filtrenin yetişemediği nitratı sudan çıkarmak için de su değişimi rehberi iyi bir sonraki adım.