Bitkili akvaryum rehberi: ilk bitkili tankı kolay bitkilerle kurmak

İlk bitkili akvaryum için CO₂ tüpü, güçlü lambalar ya da pahalı gübre setleri gerekmez. Başarıyı belirleyen üç şey vardır: tankın ışığına uygun, "kolay" sınıfta bir bitki seçimi, köklü bitkiler için besinli bir zemin ve ilk üç ayda sabırlı, ölçülü bir düzen. Bu rehber, atlastaki bitki kartlarına dayanarak hangi bitkiyle başlanacağını, zeminin nasıl serileceğini, ışığın ve gübrenin nasıl ayarlanacağını, budamayı ve bitkileri söken balıkları anlatıyor.

Bitki ne ister: ışık, besin ve karbon dengesi

Su bitkileri büyümek için üç şeye ihtiyaç duyar: ışık, besin (azot, fosfor, potasyum, demir ve eser elementler) ve karbondioksit. Practical Fishkeeping bunu bir üçgen olarak anlatır: yavaş büyüyen bir bitki üçünden de az ister, hızlı büyüyen bitki çok ister. Üçgenin bir köşesi diğerlerinden fazla kaldığında bitki bu fazlalığı kullanamaz, boşluğu yosun doldurur.

Tropica bitkilerini kolay, orta ve zor diye üç sınıfa ayırır ve yeni başlayanların en sık hatasını da açıkça yazar: orta ya da zor sınıftaki bir bitkiyi ışığı, gübresi ve CO₂'si yetersiz bir tanka koymak. Böyle bir bitki büyüyemez, çürümeye başlar; çürüyen yaprakların suya bıraktığı besin de yosun patlamasını tetikler. Bu yüzden ilk tankta seçim, tankın koşullarına göre yapılır; bitkiye göre tank kurmak ikinci aşamanın işidir. Yosun türleri ve dengenin nasıl kurulacağı için yosun sorunu rehberine bakabilirsin.

Kolay bitkiler: nereden başlamalı?

Aşağıdaki bitkilerin hepsi Tropica'nın bitki kayıtlarında düşük ışık ve düşük CO₂ ihtiyacıyla listelenir. Kartlarında dikim, çoğaltma ve boy bilgileri ayrıntılı olarak yer alıyor.

Kök ve taşa bağlananlar. Anubias nana, java eğreltisi ve java yosunu zemine ihtiyaç duymaz; besinlerini yapraklarından ve sudan alırlar. Anubias yavaş büyür; Tropica'nın kaydına göre 5–10 cm boy yapar, otçul balıkların dokunmadığı bir bitkidir ve yaprakları yıllarca yaşadığı için üzerine yavaş büyüyen yosun yerleşebilir; bu yüzden güçlü ışığın altına değil, gölgeli köşelere yakışır. Java eğreltisi 15–30 cm boyunda bir su eğreltisidir; yaprak altındaki siyah noktalar hastalık değil, üreme organlarıdır (sporangium). Java yosunu olarak satılan Taxiphyllum barbieri her yüzeye tutunur, 3–10 cm kalınlıkta bir örtü oluşturur ve yavru balıklar için iyi bir sığınaktır. Bu üçü misina ya da pamuk iple köke veya taşa bağlanır; anubias ve eğreltinin rizomu toprağa gömülürse çürür.

Köklü rozet bitkiler. Kriptokorin wendtii tanka göre 10–30 cm boy yapar ve Tropica'ya göre Sri Lanka kökenli pek çok kriptokorin gibi sert suda da iyi büyür. Amazon kılıcı 20–50 cm'ye ulaşan, besinli zemini seven, oldukça büyük tanklar için bir soliter bitkidir; yaprakları alttaki bitkileri gölgelemesin diye budanır. Vallisneria koşucu (stolon) ile çoğalan, uzun şerit yapraklı bir arka plan bitkisidir. Practical Fishkeeping yazarı George Farmer, vallisneria gibi bazı bitkilerin sert suda sudaki bikarbonatı karbon kaynağı olarak kullanabildiğini ve iyi büyüdüğünü not eder. Bazı vallisneria formları çok iri olur: Tropica'nın "Gigantea" kaydı 50–150 cm'lik yapraklar verir, bu yüzden tür ve form seçimi tank boyuna göre yapılmalıdır.

Hızlı büyüyen destek bitkileri. Boynuz otu gerçek kök oluşturmaz; yüzdürülebilir ya da dibe tutturulabilir, Tropica'ya göre gövdeleri 80 cm'ye kadar uzayabilir. Hygrophila polysperma Tropica'nın "en dayanıklı akvaryum bitkilerinden biri" dediği bir gövdeli bitkidir; o kadar hızlı büyür ki uçları düzenli koparılmazsa diğer bitkileri bastırır. Yüzen bitkilerden amazon frogbit sarkan kökleriyle yüzey balıklarına saklanacak yer sağlar. Practical Fishkeeping'e göre yüzen bitkiler CO₂'yi havadan aldıkları ve zemine ihtiyaç duymadıkları için yosunla yarışta en kolay müttefiklerdir.

Kaynaklar burada bir noktada ayrışıyor. Tropica hygrophila polysperma ve ambulia (Limnophila sessiliflora) için düşük ışık ihtiyacı yazarken, Practical Fishkeeping'in yeni başlayanlar rehberi Hygrophila, Limnophila ve Myriophyllum türlerinin kolay ama düşük ışıkta seyrekleşip uzadığını, çoğu başlangıç setinin lambasında iyi görünmeyeceğini söylüyor. Işığı zayıf bir tankta bu gövdeli bitkiler "geçici destek bitkisi" olarak düşünülmeli, asıl düzen rozet ve epifit bitkilere dayanmalıdır.

Zemin: kökler neyle beslenir?

Kriptokorin, amazon kılıcı ve vallisneria gibi güçlü köklü bitkiler besinlerinin büyük kısmını kökten alır. Tropica'nın kurulum rehberi, bu bitkilerin dikileceği yerlere yaklaşık 1 cm'lik besinli bir alt katman serip üzerini en az 4 cm çakılla örtmeyi önerir. Aynı kaynak çakıl tanesinin 0,8–4 mm arasında olmasını, zeminin önde 3–4 cm, arkada 6–8 cm olacak şekilde arkaya doğru yükseltilmesini tarif eder. Practical Fishkeeping de iki seçenek sunar: kendi başına kullanılan sıkıştırılmış toprak granülleri ya da üstü 0,5–2 mm'lik ince çakıl veya kumla kapatılan gevşek toprak.

Zemin sonradan besinlenebilir: sade kum ya da çakıla köklerin yanına gömülen gübre tabletleri (kapsüller) konabilir. Practical Fishkeeping bu tabletlerin besinli zemin kadar etkili olmadığını, en iyi kullanımının tükenmiş zemini "yeniden doldurmak" olduğunu belirtir. Bir uyarı da aktif toprak zeminler için: Tropica kendi aquarium soil ürününün pH'ı düşürdüğünü ve suyu hafifçe değiştirdiğini, bu yüzden kurulumdan sonraki ilk dört haftada haftada en az iki kez %25–50 su değişimi gerektiğini yazar.

Işık: ne kadar güçlü, ne kadar uzun?

Tropica ışığı watt yerine lümenle ölçmeyi önerir, çünkü LED ve floresan gibi farklı kaynaklar watt üzerinden karşılaştırılamaz. Önerisi litre başına şöyle:

Bitki sınıfı	Litre başına ışık (Tropica)
Kolay	10–20 lümen
Orta	20–40 lümen
Zor	40 lümenin üstü

Örneğin 100 litrelik bir tankta yalnızca kolay bitkiler varsa 1000–2000 lümenlik bir armatür yeterlidir. Işık yüzeyden uzaklaştıkça ve köşelere doğru hızla azalır; Tropica'nın ölçümüne göre bitkiyi lambaya 10 cm yaklaştırmak tankın ortasında yaklaşık %40 daha fazla ışık demektir. Bu yüzden ışığa aç bitkiler ortaya, java eğreltisi ve kriptokorin gibi kolay türler kenarlara dikilebilir. Renk sıcaklığı için 5500–6500 K ve renkleri doğal gösteren, CRI değeri en az 90 olan bir ışık önerilir.

Süre, güç kadar önemlidir. Tropica ilk iki üç hafta ışığı günde 6 saatte tutmayı, sonra kademeli artırmayı önerir; üst sınırı bir sayfasında 8, başka bir sayfasında 10 saat olarak verir. Practical Fishkeeping yazarı George Farmer da ışık süresinin nadiren 8 saati aşması gerektiğini, daha az ışığın yosunu, bakımı ve gübre ihtiyacını birlikte azalttığını yazar. Işığı elle açıp kapatmak yerine bir zaman saatine bağlamak, düzenin her gün aynı kalmasını sağlar.

Gübre: az başla, bitkiyi izle

Kök ve taşa bağlanan bitkiler, yüzen bitkiler ve yosunlar besinlerini yalnızca sudan alabildiği için bunlara sıvı gübre gerekir. Practical Fishkeeping sıvı gübreleri ikiye ayırır: azot ve fosfat da içeren "tam" gübreler ve bunları içermeyen "hafif" gübreler. Balıkların atığı çoğu tankta yeterli azot ve fosfat sağladığı için balık yükü normal olan bir tankta hafif gübre genellikle yeterlidir.

Tropica'nın iki pratik önerisi var. Birincisi, ilk üç dört haftada hiç ya da çok az gübre vermek: fidanlıktan gelen bitkiler kök salacak kadar besin taşır. İkincisi, gübreye önerilen dozun altında başlamak ve bitkilerin tepkisine göre yavaşça artırmak. Tropica'ya göre besin eksikliğinin kolay fark edilen işareti yaprakların soluklaşması ve saydamlaşmasıdır. Kök tabletlerinin ne kadar süre besin verdiği konusunda üreticinin kendi sayfaları bile farklı süreler veriyor (bir sayfada 1–2 ay, başka birinde 6–9 ay); kullanılan ürünün etiketine bakmak gerekir.

CO₂'ye kısa giriş

CO₂ bitkinin karbon kaynağıdır ve Tropica'ya göre ek CO₂ verilmeyen bir tankta bitkiler balıkların ve bakterilerin ürettiği az miktarla yetinmek zorunda kalır. Bu miktar kolay bitkiler için yeterlidir, orta ve zor sınıftaki bitkiler için değildir. Yalnızca kolay bitkilerle kurulan bir tankta CO₂ şart değildir; yine de Tropica az miktarda eklenen CO₂'nin kolay bitkilerde de büyümeyi iyileştirdiğini belirtir. Güçlü ışık ve zor bitkiler hedefleniyorsa CO₂ ayrı bir konu olur: sistem türleri, dozlama ve balık güvenliği akvaryumda CO₂ rehberinde ayrıntılı anlatılıyor.

Dikim ve ilk 90 gün

Tropica dikimi tank doluyken değil, su zeminin 2 cm kadar üstündeyken yapmayı önerir; bitkiler arada püskürtülerek nemli tutulur. Saksı ve taş yünü çıkarılır, uzun kökler yaklaşık 4 cm'ye kısaltılır. Demet halindeki gövdeli bitkiler tek tek, gruplar halinde dikilir. Rozet bitkiler tek tek ayrılır, en yaşlı dış yaprakları alınır. Anubias ve java eğreltisi gibi rizomlu bitkiler gömülmeden köke bağlanır.

Tropica ilk 90 günü yeni tankın en kritik dönemi sayar ve şu düzeni önerir:

1. Işık: İlk 2–3 hafta günde 6 saat, sonra kademeli artış.
2. Su değişimi: İlk 3–4 hafta haftada birkaç kez %25–50, sonra haftada yaklaşık %25. Adımlar için su değişimi rehberine bakabilirsin.
3. Gübre: İlk 3–4 hafta yok ya da çok az.
4. Destek bitkileri: Egeria (elodea) ve Limnophila gibi hızlı büyüyenler, sudaki fazla besini yosundan önce tüketir; tank dengelenince azaltılabilir ya da çıkarılabilir.
5. Balıklar: Bitkiler tutunana kadar 3–4 hafta beklemek.

Bu süre filtrenin olgunlaşması için de gereklidir. Amonyak ve nitrit sıfırlanmadan balık eklemek, bitkiler ne kadar sağlıklı olursa olsun kayıplara yol açar; süreç için azot döngüsü rehberine, kurulumun tamamı için akvaryum kurulumu rehberine bakabilirsin.

Budama ve düzenli bakım

Her bitki grubu farklı budanır. Gövdeli bitkilerin uçları kesilir ya da koparılır; hygrophila gibi hızlı türlerde bu iş haftalık hale gelir. George Farmer, düşük bakım isteyenlerin gövdeli bitkilerden ve halı bitkilerinden uzak durmasını, çünkü bunların düzenli budama ve yeniden dikim istediğini yazar. Rozet bitkilerde istenmeyen yaprak dipten koparılır. Vallisneriada fazla bitki, koşucular kesilerek ve yavru bitkiler zeminden çekilerek seyreltilir. Anubias ve eğreltide yaşlı yapraklar rizoma yakın yerden kesilir. Yüzen bitkiler yüzeyi tamamen kapattığında bir kısmı alınır, yoksa alttaki bitkiler ışıksız kalır.

Tropica'nın bakım rehberi ölü ve çürüyen yaprakların hemen çıkarılmasını ister; çürürken hem oksijen tüketir hem de yosunun kullanacağı besini açığa çıkarır. Aynı rehber bitkili tanklarda yosun sorunlarının en sık nedeninin balıkları fazla beslemek olduğunu da hatırlatır.

Bitki söken ve yiyen balıklar

Her balık bitkili tanka uygun değildir. Tropica japon balıklarını ve bazı çiklitleri hem eşeleyen hem de bitki yiyen balıklar arasında sayar ve iki çözüm önerir: anubias gibi sert, kalın yapraklı ya da bacopa gibi tadı keskin bitkiler seçmek ve genç bitkilerin köklerini taş ya da kökle örtmek. Aynı kaynak canlı doğuranların yumuşak yapraklı bitkilere ve yosuna zarar verebildiğini de not eder.

Atlasta tür kartlarında "bitki söker" olarak işaretlenen türler arasında japon balığı, kribensis, ankistrus ve Buenos Aires tetrası var. Uyumluluk aracı seçtiğin türlerde bu bayrağı da gösterir.

Practical Fishkeeping'e yazan Bob Mehen, corydoras ve ankistrusun özellikle yeni dikilmiş kriptokorin ve vallisneriaları söktüğünü, çünkü bu bitkilerin kökünün henüz yayılmadığını anlatır. Önerisi, kökün çevresine birkaç çakıl taşı koymak ya da bitkiyi hafifçe sabitleyen bir ağırlık kullanmak; koşucudan kendiliğinden çıkan yavru bitkilerin kökleri daha sağlam olduğu için daha az sökülür.

Sık yapılan hatalar

• Ev bitkisi almak: Practical Fishkeeping bazı dükkânlarda hâlâ su altında yaşayamayan bitkilerin satıldığını, bunların 4–8 haftada çürüdüğünü yazar. Alacalı (yeşil-beyaz ya da yeşil-kırmızı) yapraklar, saksıda desteksiz dimdik duran gövde ve mumsu, sivri uçlu yapraklar uyarı işaretidir.
• Rizomu gömmek: Anubias ve java eğreltisi zemine gömülünce çürür.
• Işığa uymayan bitki seçmek: Orta ve zor sınıftaki bitkiler zayıf lambalı bir başlangıç setinde çürür ve yosunu besler.
• İlk haftalarda uzun ışık ve bol gübre: Bitkiler henüz kök salmamışken fazla ışık ve besin yosuna gider.
• Fazla beslemek: Balık yemi bitkili tankta da en büyük besin kaynağıdır.
• Tek tür yosun yiyiciye güvenmek: Karides ve salyangoz gibi yosun yiyiciler dengeyi destekler ama yerine geçmez. Karideslerle bitkili bir tank düşünüyorsan karides akvaryumu rehberine göz at.

Kolay bitkilerle kurulmuş, ışığı ve beslemesi ölçülü bir tank birkaç ay içinde kendi dengesini bulur. Bitkiler büyüdükçe bakım rutini de belirginleşir: haftalık su değişimi, ara sıra budama ve ölü yaprakların temizlenmesi.